+7 (701) 759 90 19
USD 387.16 EUR 428.47
RUB 6.08 CNY 55.13
Jańalyqtar

Shapan kıip júrý uıat pa? - Óńirlik baspasózge sholý

2019 jylǵy 25 tamyz 12:31
Bólisińiz:
Shapan kıip júrý uıat pa? - Óńirlik baspasózge sholý

Uqsas jańalyqtar
Qytaıda turatyn qazaq qyzy halyqaralyq baıqaýǵa joldama aldy - Sheteldegi qazaq tildi BAQ-qa sholý «Altaıdyń kók jaquty» jurtqa kórsetildi - Sheteldegi qazaq tildi BAQ-qa sholý Qazaq azamaty Qytaıda úzdik model atandy - Sheteldegi qazaq tildi BAQ-qa sholý

NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazaqstannyń óńirlik merzimdi baspasózi qandaı máselelerdi kóterdi? Ádettegideı «QazAqparat» HAA oqyrmandar nazaryna elimizdiń aımaqtarynda jaryq kóretin merzimdi baspasózge sholý usynady.

Eski meshittiń qupııasy – «Syr boıy» gazeti



«Іrgeli aýyldyń naq ortasyndaǵy eski meshit jaqsydan qalǵan qımas belgi. Kúni keshege deıin meshittiń bir bóliginde Ybyraı kókemniń otbasy (ataqty ánshi, marqum Mádına Eralıevanyń týǵan naǵashysy) turdy. Keskin-kelbeti Stalınge uqsaıtyn susty júzdi Ybyraı atamyz on saýsaǵynan óner saýlaǵan ismer, keremet aǵash ustasy bolatyn. El ishinde kókemiz daıyndaǵan kıiz úılerge suranys joǵary edi. Ózi paıdalanyp júrgen «Zınger» tigin mashınasyn Ybyraı ata soǵys jyldarynda maıdannan ákelse kerek. Meshittiń taǵy bir bóliginde jumbaq taǵdyrly Aqqý atty ananyń qonystanǵany esimde qalypty» dep bastalady gazettegi maqala.

Áńgime negizinen osy meshittiń tóńireginde órbıdi. Avtor aýyl ortasyndaǵy eski meshittiń ıesi Erlepes ıshan ekenin áńgimelep, kolmen jazylǵan derekterdi alǵa tartady. Estigenderin, bilgenderin tizbekteı otyryp, avtor Erpeles ıshannyń tegi, onyń ómiri týraly qyzyqtardy aıtyp, ańyzǵa oryn beredi. Meshittiń salyný jaıyn sóz etedi.

«Jolaýshylarǵa arnap meshittiń bir bólmesine qamystan órip, daıyndaǵan doıra atalatyn tósek tósep qoıady eken. «Halqym sýsamasyn»dep meshittiń janynan shyńyraý qudyq qazdyrypty. Aqırekten túıege teńdep tas ákeldirip, qudyqqa órgizip, shegendetipti. Sýy aınymasyn dep arsha aǵashyn paıdalanypty. Osylaısha halqynyń rızashylyǵyna bólenipti. Erterekte meshittiń janynda turǵan otbasynyń aýlasynda júzim syńsyp turatyn».

Taǵdyr tálkegimen Erpeles ıshan Ózbekstanǵa ketip, sol jaqta alańsyz ómir súripti.

Shapan kıip júrý uıat pa?– «Jetisý» gazeti



Maqalaǵa ózek bolǵan bul másele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Talaı aıtyldy, biraq sahnadaǵy ártisterden ǵana kórip, jylyna bir ret keletin Naýryz merekesinde biren-saran egde adamdar kıiten qazaq shapanynda kıe qaldy ma?!

«Qazirgi tańda shapan tek qudalyqta kıit kıgizgenge, mereıtoılarda toı ıesiniń ıyǵyna japqanǵa ǵana jaramdy bolyp qaldy. Eń bolmaǵanda Naýryz merekesi, Oraza aıt, Qurban aıt kúnderi qalpaq, shapanymyzdy nege kıip shyqpasqa? Álde ulttyq kıimderimiz kııýge yńǵaısyz tigilgen be? Ana jyly bir azamat qalpaq syıǵa tartty. Álgi aq qalpaq elik aýyz bolyp qısyqtaý tigilgen eken. Anda-sanda kıip shyqqanda qaıta-qaıta túzetip, kıgen qurly bolmadym. Mine, osyndaı durys jasalmaǵan dúnıe de ulttyq kıim kııýge degen qulshynysymyzdy azaıtary anyq. Bul da qazaqtyń ulttyq kıimine júrdim-bardym qarap, qoldan-qolǵa óte beretin buıym retinde qalaı bolsa solaı jasala salatynynyń bir dáleli bolsa kerek» dep jazady avtor.

Maqalada shapannyń sheneýnikter bastap kıse degen oı de aıtylady. Shapandy úılesimdi kııý jaǵyn sóz etedi.

Qandaı et jep júrsiz?... – «Ońtústik Qazaqstan» gazeti



Mvaqala negizinen bazardaǵy et baǵasynan bastalady. Jazýynsha, sońǵy kezderi baǵa shirkin baǵynbaı barady. Búgin bes teńgege alǵan zatyńyz erteń on teńgeden satylady. Osyny meńzegen maqala avtory et tóńiregindegi saýda-sattyqqa nazar aýdarypty. Aldymen avtordyń nysanyna et baǵasyna qatysty másele iligedi. Etsiz qazaqtyń kúni qarań ekenin alǵa tartyp, osy jaǵyn memlekettik retteý týraly pikir aıtylady. Sosyn sol baǵasy ýdaı bolyp turǵan ettiń sapasyna da kóńil bóledi.

«Veterınarııada ettiń sapasyn ushalardy óńdeý tehnologııasy arqyly anyqtaıdy. Al, ettiń balǵyndyǵyn organoleptıkalyq jolmen jáne fızıko-hımııalyq, mıkrobıologııalyq zertteý ádisimen belgileıdi. Osy talaptar áli de óz dárejesinde júrgizilmeı kele jatqanyna talas bolmasa kerek. Iá, osydan shırek ǵasyr buryn másele kótergenimizdeı, ettiń kez kelgen buryshta satylyp jatýy naǵyz betimen ketýshilik. «Saqtyqta qorlyq joq», «Aýrý – astan» dep biletin halyq et sapasyna árdaıym qyraǵy bolýy tıis».

Eline pana bolǵan bı Qazanǵap – «Saryarqa samaly» gazeti



«1840 jyldar Reseı ımperııasynyń ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń shúıgin, shuraıly jerlerin óz qolyna qaratyp, jergilikti qazaqtardy tyqsyryp, qysymyn kúsheıtken ýaqyt edi. Dál osy almaǵaıyp kezeńde el arasynan erligi men aqyly saı, batyldyǵy men dıplomatııalyq qasıeti úılesken iri qaıratkerler boı kórsetti. Olar halyqtyń múddesin tý etip kóterip, patsha aǵzamnyń aldynda máselesin sheship berýge bar abyroıyn, bedelin, erik-jigerin arnady. Sondaı iri memlekettik tulǵa, kezinde Ertis boıynyń shuraıly jerlerin sibir kazaktarynyń en jaılaýynan alyp, mal baqqan qazaq jurtyna qaıtarýǵa kómektesken Qazanǵap bı Satybaldyuly týraly jıi áńgime etýimiz paryz» dep jazady «Saryarqa samaly» gazeti.

Maqalada bıdiń ómir joly, qyzmeti, soǵan qatysty derekteri keltiriledi. Onyń ıgilikteri úshin halyqtyń Qazanǵapqa «Bı maıor» degen ataq bergeni, orys derektemelerinde Qazanǵap Satybaldyulynyń bolmysyn aıqyndaıtyn «parasatty, adal, shynshyl azamat» degen málimetter bar ekendigi aıtylady. Avtordyń jazýynsha, Qazanǵap Satybaldyuly oryssha tilge jetik, óz oıyn dálelmen jetkize aıta alatyn, isi de, sózi de mirdiń oǵyndaı azamat bolǵan eken. Ol tipti patshanyń bılik ókilderimen tilmashsyz-aq erkin sóılesipti. Maqalada buǵan dálelder de alǵa tartylady. Sonymen qatar, Qazanǵap Satybaldyulynyń el basqarýdaǵy qaıratkerligi áńgimelenip, tarıhı derekter saralanady.

«Mysaly, Qazanǵap Satybaldyuly 1843 jyly dýanbasy bolǵan soń qyzmetin dýanǵa meshit saldyrýdan bastaǵan. Oǵan molda retinde tatar Ǵabdýlǵafar esimdi azamatty taǵaıyndaǵan. Osy moldamen birge erip kelgen Ramazan degen tatar jigitin Qazanǵap qolynan ustap, saýda-sattyǵyn júrgizetin kómekshi etken. Ol qamqorshysynyń tapsyrmasy boıynsha búkil Sibirdi, Іrbit, basqa da iri jármeńkelerdi aralap, saýda-sattyq júrgizgen».

Aıta keterligi, 1856 jyly Qazanǵap Satybaldyuly qaıtys bolǵannan keıin kómekshisi bolǵan Ramazan Qyzyljar, Omby qalalarynan kúıdirilgen qyzyl kirpishter men aq mármár tastar alǵyzyp, basyna aq kúmbezdi kesene turǵyzǵan eken. Kesene ishinde Qazanǵap bıdiń eńbekteri jóninde aq mármár tastan jazylǵan qabirústi eskertkish ornatqan. Ókinishke qaraı, kúmbez búgingi kúnge deıin saqtalmady. Keńes úkimeti kezinde Qazanǵap bı kesenesi buzylyp, kirpishteri aýyldaǵy fermalarǵa jumsalǵan.

Halyq arasynda saqtalǵan ańyzda Qazanǵap ótkir tildi, shyndyqty týra aıtatyn sheshen adam bolǵan deıdi. Sondyqtan bul jóninde: «Shoń bı sóılegende, qara arǵymaqty sýǵa batyrady, al Qazanǵap sóılese, sol arǵymaqty sýdan alyp shyǵady» deıdi eken. Mysaly, Abaıdyń ákesi, 1849-1852 jyldary Qarqaraly okrýgin basqarǵan Qunanbaı Óskenbaıuly Qazanǵap Satybaldyulynyń úıine jıi toqtap, syıly qonaǵy, syrlas joldasy bolǵan.

«Qunanbaı Bójeımen aryzdasyp (qaǵazdasyp), Bójeıdiń aryzy boıynsha, Ombyǵa shaqyrylyp, jolda Qazanǵapqa sálem bere keteıin dep kelse, palaý bastyryp, shaı beredi. Joldan qarny ashyp kelgen Qunanbaı as ıesinen buryn palaýdy asap jiberedi de, bul isiniń ersiligin bilip: - Qazeke, alyńyz, - deıdi. Sonda Qazanǵap: - Soqyr qazdaı qaqshıyp qaǵyp saldyń, endigi ıba-ádebiń ózińe. Osy qalypta qaqshıyp alyp, qaǵa ber. Buıyrǵany bizge de jeter, - dep ázildepti. Qunanbaı bul sózdi kóńiline alyp ókpelep, erteń attanbaq bolady. Biraq kún tuman eken. Qazekeń: - Jat, eki-úsh kún tynyq, - dep jabyssa, Qunanbaı bolmapty. Sonda Qazanǵap: Tuman túbi - jut, Tumaý túbi - qurt, Zakon túbi - sot, Sottyń túbi - short. Bójeımen aıtyspa, arazdaspa; jeńseń, ózińdi jeńesiń; jeńilseń, ón-boıyńa min-qarǵys tańba bolady, - dep, aǵalyq aqylyn aıtqan eken»...

Saýatty «jazshısh»- «Ortalyq Qazaqstan» gazeti



Oblystyq gazet tilshisi shuraıly tilimizdiń shyraıyn qashyratyn jaıttardy mysalǵa alyp, maqala jazypty. Avtor tilbuzarlardyń biren-saran emes, kópshilikke aınalyp bara jatqanyn, ásirese jastar jaǵynan osyǵan jeligetinder kóp ekenin aıtady. Olardyń sóz saptaýyndaǵy saltqa aınalyp bara jatqan tirkesterdi alǵa tartady.

«...qarakóz qaryndastarymyz uıaly telefonmen sóılese qalsa, «eto, ne ǵoı», «patamýshta, bilesiń be?», «znaesh, men de solaı oılaǵam ǵoı» degen sııaqty parazıt tirkesterdi jıi qoldanǵanyn kózimiz kórip, qulaǵymyz shalyp júr. Ne qazaqsha, ne oryssha emes. Tilińizdi tisteısiz de qoıasyz…»...

Munymen qosa, til biliminen maqurym qalǵandardy da synaı ótedi. Saýatty jazýdyń saýatty sóıleýdi qalyptastyratynyn aıtady. «Rasymen, ana tilimizdegi «tilge jeńil, júrekke jyly tıetin» (Abaı) tól sózderdiń qadirin qashyrmaıyq, aǵaıyn. Saýatty jazaıyq, jaqyndarymyzǵa da oı salaıyq…» depti ol.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Basty sózder: BAQ, Qoǵam,
Bólisińiz:

Avtor:

Qanat Mámetqazyuly

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Kojakeldıev E.
Kojakeldıev E.
954-059
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059
REDAKTOR
Aıdar Ospanalıev
Aıdar Ospanalıev
954-059

MURAǴAT