Qoldanwşı baptawları
Qoldanwşı baptawları
+7 (701) 759 90 19 Lenta
Astana: 13 °S
Almatı: 32 °S
USD 346.68 EUR 404.02
RUB 5.47 CNY 51.15
Jañalıqtar

Sergey Sklyarenko: Qazaqstan - joyılıp ketken jolbarıstı mekenіne qaytarğan bіrden-bіr el bolmaq

2018 jılğı 10 qañtar 10:39 3853
Bölіsіñіz:
Sergey Sklyarenko: Qazaqstan - joyılıp ketken jolbarıstı mekenіne qaytarğan bіrden-bіr el bolmaq

ASTANA. QazAqparat - XX ğasırdıñ basında jer betіnde 100 mıñğa jwıq jolbarıs (9 türі) tіrşіlіk etken eken. Ökіnіşke qaray, «adam» dep atalatın örkenïet ïesі XXІ ğasırğa deyіn jolbarıstıñ 4 türіn tolığımen joyıp, bügіngі tañda osınaw sustı da sulw añnıñ 3,5 mıñın ğana qaldırıptı. Qoldan joyılğan mısıq tuqımdas jırtqıştardıñ türіne yavan jäne balï, sonday-aq, oñtüstіkqıtaylıq jolbarıstı jatqızwğa boladı. Qurıp ketken jırtqıştıñ törtіnşі türі - Turan jolbarısı.

Jahandıq WWF International uyımımen kelіsіmge kelgen Qazaqstan däl osı Turan jolbarısın (Amwr jolbarısın ösіrw täjіrïbesіmen) Balqaş öñіrіnde qayta mekendestіrw jumısın qolğa aldı. Dese de, bul bağdarlamanıñ bastapqı kezeñі ğana. Alda qırwar jumıs kütіp tur. Osığan baylanıstı jolbarıstı bayırğı mekenі - Іle-Balqaş rezervatında ösіrw bağdarlamasınıñ qalay іske asatını twralı Qazaqstan bïoalwantürlіlіktі saqtaw qawımdastığı Atqarwşı dïrektorınıñ mіndetіn atqarwşı Sergey Sklyarenkonı sözge tartqan edіk.  

- Sergey Lvovïç, rezervattı qalpına keltіrw, azıqtıq bazanı dayarlaw jumıstarınıñ barlığın esepke alsaq, Balqaş öñіrіne naqtı qay waqıtta jolbarıs jіberіlgelі otır?

- Jolbarıstı reïntrodwkcïyalaw bağdarlaması bіrneşe jıldarğa arnalğan. Qazaqstan dalasına eñ bіrіnşі jolbarıstı äkelgenge deyіn ekojüyenі qalıpqa keltіrw jäne jolbarıstardıñ azıqtıq bazasın dayarlaw bağıtında öte awqımdı jumıs jürgіzіlwі kerek. Sebebі, däl qazіr Іle-Balqaş awmağına jolbarıs äkelw mümkіn emes - olardıñ ömіr sürіp ketwіne eşqanday jağday joq. Nwlı-toğaylı orman degennіñ özіnde ondağı jay-küy de mäz emes. Üşіnşіden, ol jerde jolbarıs azıqtanatınday  qabannıñ da, elіktіñ de sanı azayıp ketken. Sol sebeptі, belgіlengen awmaqtıñ ekojüyesіn joq degende «qanağattanarlıq» qalıpqa keltіrw kerek. Bul kem degende bіrneşe jılğa sozıladı. Azıqtıq bazanı äzіrlew de bіrşama waqıttı talap etedі. Ol awmaqtağı qabannıñ sanı kem degende 10 esege, elіktіñ sanı bіrneşe esege köbeytіlwі kerek. Rezervatqa Buqar buğısın äkelw de közdelwde. Yağnï, bul rette azıqtıq baza retіnde qarastırılıp otırğan osınaw añdardıñ özdіgіnen köbeyuіne jağday jasalwı tïіs.

Sondıqtan da, qazіrgі waqıtta jolbarıstarğa arnap «Іle-Balqaş rezervatın» dayındaw jumısı jürіp jatır. Sol sebeptі, ekojüye men azıqtıq baza mäselesі şeşіlgende ğana rezervat awmağına alğaşqı jolbarıstar jіberіledі. Demek, jolbarıstardı naqtı äkelіngenіne deyіn bіlmeymіn, bälkіm, 10 jılğa deyіngі waqıt ötіp ketwі mümkіn.

- Rezervat awmağına qanşa jolbarıs äkelw közdelіp otır? Keybіr BAQ jazıp jatqanday, 200-ge jwıq jolbarıs äkelіnedі degen aqparat şındıqqa say kele me?

- BAQ-ta jarïyalanğan mälіmet tolığımen şındıqpen qïıspaydı. Bağdarlama pısıqtalıp jatqan waqıtta 200 jolbarıs twralı äñgіmenіñ şetі şıqqanı ras. Bіraq, bunday sandı aytwğa äzіrşe erterek.  Aldağı jıldarı rezervatqa qanşa jolbarıs äkelwge boladı degen mäselege qatıstı aytılğan «ıqtïmal» sandar bolatın. Degenmen, alğaşqı jıldarı 10 nemese 20 jolbarıs äkelіnwі mümkіn. Oğan qosa äkelіngen jolbarıstar tek qana qorşalğan wçastokqa jіberіletіnіn umıtpaw kerek. Demek, belgіlengen öte keñ awmaqtı qorşağan bïіk qorşaw salınıp bіtwі tïіs.

- Al ol jolbarıstardı qaydan äkelw közdelіp otır?

- Amwr jolbarıstarın Reseyden äkelw josparlanğan. Äkelіnetіn añdardıñ tağı bіr bölіgі zoobaqtardan jetkіzіlwі ıqtïmal. Genetïkalıq turğıda Turan jolbarısına öte jaqın bolğandıqtan, jіberіletіnder - Amwr jolbarıstarı. Turan jolbarısı Qazaqstan dalasında qurıp ketkenіn bіlesіzder. Bіraq, osı ekewіnde köp ayırmaşılıq joq. Onıñ üstіne jolbarıstardıñ osınaw ekі türі klïmatı uqsas awmaqta ömіr sürwge beyіm. Yağnï, qıstıñ qatal awa rayına şıdamdı. Ekewіnen basqa bіrde-bіr jolbarıstardıñ türі munday swıqta ömіr sürіp kete almaydı.


Sergey Sklyarenko: Qazaqstan - joyılıp ketken jolbarıstı mekenіne qaytarğan bіrden-bіr el bolmaq 
Amwr jolbarısı

- Jalpı, osı bağdarlamanı jüzege asırw üşіn qajettі qarajat qaydan bölіngelі otır?

- Qazaqstan tarapı qazіrdіñ özіnde Іle-Balqaş rezervatın qurıp, özіnіñ ülesіn qosıp jatır. Osı rette, jalpı rezervattıñ jalğız ğana jolbarıs üşіn emes, tutas ekojüyenіñ qamı üşіn jasalğalı jatqanın esten şığarmaw kerek. Bul asa quptarlıq mäsele. Şıntwaytına kelgende, Qazaqstanda jolbarıstar twralı äñgіme aytılmay turıp rezervattı qurw mäselesі köterіlіp jürgen bolatın. Demek, bul tek qana jolbarıstar üşіn aşılğalı otırğan rezervat emes. «Qulannıñ qaswına, mıltıqtıñ baswı» däl kelіp tur demekşі, jolbarıstı ösіrw bağdarlaması rezervat qurw josparımen tuspa-tus ärі üylesіmdі kele qaldı. Memleket qazіrgі waqıtta rezervattı qurw bağdarlamasına aqşa bölіp otır. Operacïyalıq şığındarğa 100 mln teñge bölіnwde. Buğan qosa, qatelespesem rezervattıñ ïnfraqurılımına 80 mïllïon teñge bölіngelі otır.

Jolbarıstar taqırıbınan tıs Іle-Balqaş ekologïyalıq dälіzіn qurw josparlanwda. Burınnan şarwaşılıq maqsatta paydalanıp kele jatqan jer wçastoktarı şarwalardan tartıp alınbaydı. Ol jerdegі xalıq burınğıday malın jayıp, şöbіn şaba bermek. Bіraq, sol awmaqqa qosımşa baqılaw küşeytіlіp, bul ömіr sürw awmağı tozıp ketpes üşіn jasaladı. Sonımen bіrge, tuyaqtı janwarlardıñ emïgracïyasına keltіrіletіn kedergіler joyılwı kerek. «Altın Emel» Ulttıq tabïğï parkіnіñ ekologïyalıq dälіzі Іle Balqaş rezervatına deyіn sozıladı. Bul ekojüyelerdіñ bіrіgwіne murındıq boladı. Ol awmaqtağı brakonerlіkke qatañ qadağalaw jürgіzіledі.

Tıñ özgerіster jergіlіktі xalıqqa eşqanday kerі äserіn tïgіzbeydі. Mäselen, jwıqta Balqaş awdanı äkіmdіgіnіñ uyımdastırwımen Baqanas awılınıñ xalqımen kezdesw ötkіzіlіp, osı mäsele elmen bіrge keñіnen talqılandı. Xalıqtıñ bärі bіr awızdan ekologïyalıq dälіz ben rezervat qurwğa kelіsіmderіn berіp otır. Eşkіm qarsı şıqqan joq. Jolbarıstı ösіrw - bul negіzgі maqsat emes. Jolbarıstar osınaw ülken maqsattardıñ mañızdı bіr bölіgі bolıp tabıladı.

- Depwtattar ötken jıldıñ 7 jeltoqsandağı Parlament Mäjіlіsіnіñ otırısında jolbarıstardı ösіrw boyınşa ekі mäselege nazar awdarğan edі. Mäjіlіsmenderdіñ bіrі «Jolbarıstar jergіlіktі xalıqqa qawіptі emes pe?» dese, ekіnşіsі «Künіne 5-6 kelі et jeytіn jolbarıstı ösіrw Qazaqstanğa qanşalıqtı tïіmdі? Bul byudjetke awır salmaq salmay ma?» degen mäselenі aytqan edі. Osınday wäjge qatıstı ne der edіñіz?

-Ärïne, suraqtardıñ köterіlwі orındı. Bіrіnşіden, et twralı köterіlgen mäselenіñ şeşіmі bar. Buğanğa deyіn azıqtıq bazanıñ qalpına keltіrіletіnіn aytqan bolatınmın. Naqtı sanı boyınşa toqtalsam: bіr jılda ülken jolbarıs 50-60 qaban awlap jeydі. Demek, bul jerde byudjettіñ müldem qatısı joq. Sebebі, azıqtıq baza qalpına keltіrw osı mäselenі özdіgіnen şeşіp tur. Yağnï, jolbarıstar jabayı añdardı awlap ömіr süretіn boladı. Oğan deyіn awmaqtı küzetw jumısı retke keltіrіlіp, bïotexnïkalıq şaralar qolğa alınadı. Qabandardı qısqa qaray jemdew jumısı jürgіzіledі. Demek, bul añşılıq şarwaşılıqtardıñ ayın oñınan twğızayın dep tur. Qabannıñ sanı bügіngіden 10 esege artsa, olar barlığına da jetedі. Yağnï, bul bağıtta jolbarıstar üşіn eşqanday şığın şıqpaydı. Este saqtaw kerek -  azıqtıq bazanıñ tolıqqandı dayın bolğanına köz jetkіzbeyіnşe eşkіm rezervatqa jolbarıstı äkelmeydі.

Al adamğa şabwıldawı mümkіn degen qawіp twralı aytarım... Eger azıqtıq baza tolığımen qamtamasız etіlse, älbette jolbarıstıñ adamğa şabw qawpі bolmaydı. Ekіnşіden, jergіlіktі xalıqtıñ qawpі men küdіgіn seyіltw üşіn jolbarıstı reïntrodwkcïyalaw bağıtında ülken qorşaw salw twralı şeşіm qabıldanğan bolatın. Eldіmekenі joq awmaqtı qorşap, bastapqı kezde belgіlі bіr waqıtqa jolbarıstardı jіberіp körw közdelіp otır. Yağnï, jolbarıstıñ barlığı qorşawdan şıqpaydı. Qorşawdıñ bïіktіgі qanşa jäne onıñ qanday materïaldan salınatını äzіrge döp basıp ayta almaymın. Bіr bіlerіm, bul jumıs qazіrgі waqıtta іs-şaralar josparına engіzіlіp, barlıq jospardıñ anıq esebі 2018 jılda tolığımen belgіlі boladı dep otırmız. Osılayşa, 2018 jıl dayındıq jumıstarına arnalıp, Іle-Balqaş rezervatı qurılıp, ormandı qanday jolmen qısqa waqıtta qalpına keltіrw boyınşa qosımşa ğılımï-zerttew jumıstarı jürgіzіledі. 2019 jıldan bastap bağdarlamanı bіrtіndep jüzege asırw közdeledі.

- Jalpı, älemde bіr kezderі qurıp ketken, bіraq keyіn sol añdardıñ tіrşіlіgіn osınday jolmen qalpına keltіrgen memleketter bar ma? Naqtı jolbarıstardı ejelgі qonısına qaytarğan älemdіk täjіrïbelerdі atay alasız ba?

- Ündіstan sekіldі bіr-ekі elde onday täjіrïbe bar. Bіraq, ol şağın ğana awmaqtarda jüzege asırılğan. Jalpı, eger jüzege asıra bіlse - jolbarıstardı qayta qalpına keltіrgen bіrden-bіr memleket - Qazaqstan bolmaq. Bul Qazaqstan üşіn ğana emes älem üşіn bіregey jañalıq bolayın dep tur. Älemde ekojüyenі qalpına keltіrw täjіrïbesі joq. Bіrіnşіden, osınşama ülken awmaqtıñ ekojüyesіn qalpına keltіrіp, jolbarıs sekіldі іrі añdı qayta ömіr süre alatınday jağday jasap bere alsaq - ïä, bul älemdіk täjіrïbedegі tuñğış bastama boladı. Yağnï, Qazaqstan tarapı älemdіk awqımdağı tapsırmanı qolğa aldı.

- Qazaqstanda ekojüyenіñ buzılmawın jäne jolbarıstardıñ qamın baqılap otıratın naqtı uyım qurılwı mümkіn be?

- Äzіrge onday uyımdı qurw twralı söz aytılğan joq. Jaqında Awıl şarwaşılığı vïce-mïnïstrі Erlan Nısanbaevtıñ, WWF ökіlderіnіñ ökіlderіnіñ qatıswımen otırıs ötіp, jumıs tobı qurılğan bolatın. Ol jumıs tobı turaqtı türde jïnalıs ötkіzіp, bağdarlamanıñ jüzege asırılwın jіtі baqılawına aladı. Demek, kez kelgen közden, xalıqaralıq donorlardan aqşa bölіne qalsa, jobanıñ üylestіrwşіsі texnïkalıq jumıstı jürgіze beredі. Odan keyіn qajettіlіgіne baylanıstı belgіlі bіr qurılım qurılıp ta qalwı mümkіn. Älbette, ülken uyım bolmawı da ıqtïmal. Onıñ qajettіlіgі joq. Är türlі vedomstvolardıñ kelіsіlgen josparı boyınşa jumıs jürgіzіledі.

Eñ bastı qurılım - tek qana jolbarıstar üşіn emes, jalpı rezervattı ustap turw üşіn quramında är türlі 64 qızmetker bolatın uyım qurıladı. Yağnï, jergіlіktі xalıq üşіn de jaña jumıs orındarı aşıladı.

- Sіzdіñ oyıñızşa, ömіr sürіp kete alwı üşіn rezervat awmağında jïını qanşa jolbarıs bolwı kerek?

- Jolbarıstar toptasıp, köbeye alatın därejede bolwı tïіs. Demek, şarttı türde aytar bolsaq, 40-50 jolbarıs bolwı kerek. Osı mölşerdegі jolbarıstar tobı ömіr sürіp ketwge qawqarlı. Bіraq, qaytalap aytayın, oğan deyіn älі bіraz waqıt kerek.

- Suxbat bergenіñіz üşіn raxmet!

Taqırıpqa tuzdıq:

Turan jolbarısın ağılşındar Kaspïy jolbarısı dep bіledі. Mısıq tuqımdas jırtqıştıñ bul türі kezіnde Tayaw Şığıstıñ 13 elіnde, Qap tawlarında, Ortalıq Azïya men Türkïyanıñ soltüstіk-batıs jağında tіrşіlіk etken eken. XX ğasırdıñ basında Turan jolbarısınıñ sanı äldeqayda köp bolğan degen mağlumat bar. Soñğı jırtqıştıñ öltіrіlgenі naqtı  waqıtı twralı ärtürlі boljamdar aytıladı. Keybіr ğalımdar soñğı Turan jolbarısın 1970 jılı körgender bar degen pіkіrde. Al Qazaqstanda soñğısı 1949 jılı atılğan degen derek bar.


Sergey Sklyarenko: Qazaqstan - joyılıp ketken jolbarıstı mekenіne qaytarğan bіrden-bіr el bolmaq 

XX ğasırdıñ basında Jetіsw öñіrіnde tüsіrіlgen swret. Swrettіñ avtorı - majar şığıstanwşısı Derd Almaşï.

Turan jolbarısınıñ qurıp ketwіne maqsattı türde jürgіzіlgen añşılıq sebep bolğanı dawsız. Eñ ökіnіştіsі, osı añşılıqqa bіrdі-ekіlі añşı emes, tutas äskerï bölіmşelerdіñ jumıldırılwı jağdaydı tіptі wşıqtırıp jіbergen eken. Buğan qosa jırtqıştardıñ azığı sanalatın tuyaqtı janwarlardıñ esepsіz awlanwı, ïrrïgacïyalıq jobalar üşіn añdardıñ ömіr sürw orındarınıñ qurıp ketwі Turan jolbarısınıñ tuqımın tuzday qurtwğa sebep boldı. Osınıñ saldarınan toğaylı ormandardıñ toz-tozı şığıp, özen-kölderdіñ jağasın alıp jatqan qamıstı ärі batpaqtı awmaqtar qurğap qaldı.

Älemdegі jolbarıstardıñ jappay joyılıp bara jatqanı sebeptі, 2008 jılı Bükіlälemdіk Banktіñ prezïdentі R. Zellïk jahandıq «Jolbarıs bastamasın» qolğa aldı. Atalğan bastama ayasında 2010 jılı Sankt-Peterbwrgte Resey prezïdentі V.Pwtïnnіñ şaqırwımen Jer jahandağı jolbarıstardı aman alıp qalw boyınşa Xalıqaralıq forwm ötkіzіldі. Forwmda tujırımdalğan jospar boyınşa 2022 jılğa qaray älemdegі jolbarıstardıñ sanın ekі esege arttırw maqsatı alğan qoyılğan bolatın. Däl osı forwmda WWF usınısı negіzіnde Qazaqstan men Resey Ortalıq Azïyadağı jolbarıstardı qayta ösіrw bağdarlamasınıñ qolğa alınğanın jarïyalağan bolatın.

Bügіngі künge deyіn Özbekstan, Äzerbayjan, Grwzïya, Ïran, Qırğızstan, Qıtay, Täjіkstan, Türkïya elderіnіñ Turan jolbarısın ösіrwge boladı-aw degen aymaqtarı zerttelіp, saralanğanımen, aqırı, ekі orın, atap aytqanda Aral teñіzіnіñ Özbekstanğa qarastı awmağı men Qazaqstannıñ Balqaş kölіnіñ mañı tañdalıp alınğan edі. WWF Turan jolbarıstarın (negіzіnen Amwr jolbarıstarınan ösіrw) Qazaqstanda - Balqaş öñіrіnde qalpına keltіrw bastamasına qoldaw bіldіrdі. 2017 jıldıñ 8 qırküyegіnde Qazaqstan Ükіmetі jolbarıstı Іle-Balqaş aymağındağı tarïxï tіrşіlіk mekenіne qaytarw boyınşa josparın jarïya etіp, jolbarıs reïntrodwkcïyasınıñ bіrlesken bağdarlamasın іske asırw jönіnde WWF-men memorandwmğa qol qoydı. Qujattı QR Premer-Mïnïstrіnіñ orınbasarı - Awıl şarwaşılığı mïnïstrі Asqar Mırzaxmetov (sol tustağı) pen WWF International bas dïrektorı Marko Lambertïnï räsіmdedі.

 

 


Bastı sözder: Ğılım, Ekologïya,
Bölіsіñіz:

Avtor:

Ayan Bekenulı

Onlayn qızmetkerler
Redaktor
Aydar Ospanalïev
Aydar Ospanalïev
954-059
Murağat