+7 (701) 759 90 19
USD 380.84 EUR 419.50
RUB 6.05 CNY 54.90
Jańalyqtar

Polsha tarıhyndaǵy Altyn orda izderi

2019 jylǵy 30 qarasha 10:01
Bólisińiz:
Polsha tarıhyndaǵy Altyn orda izderi

NUR-SULTAN. QazAqparat – Alty ǵasyr buryn Altyn ordadan aýyp barǵan kóshpeli jurttyń bir bóligi Polsha tarıhynda «tatarlar» atanyp, bul kúnde túbi túrki ekenin umytpaýǵa tyrysyp, ómir súrip jatyr.

Uqsas jańalyqtar
Qaraǵandy jastary Altyn orda eskertkishterin aralaıtyn ekspedıtsııaǵa attanady

Polsha Respýblıkasynyń Qazaqstan men Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi Selım Hazbıevıch jýyrda elordadaǵy «Eýrazııa tarıhynyń murasy» atty halyqaralyq konferentsııada aýqymdy ári mazmundy baıandama jasady. Kezinde Altyn ordany bılegen «Toqtamys hannyń urpaǵymyn» dep bastady áńgimesin ol. Ózi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor eken.

«Men sizderge polshalyq jáne polsha-lıtvalyq tatarlar týraly aıtyp bereıin dep otyrmyn. Qazir túrki urpaqtary Polshada óte azshylyqtaǵy etnıkalyq topqa aınalǵan. Bizdegi tatarlar qoǵamdastyǵy da, musylman jamaǵaty da – solar. Dese de, Batysta qalyp qoıǵan bizdegi tatarlar – Altyn ordanyń muragerleri, Uly dalanyń urpaǵy sanalady», - deıdi Selım Hazbıevıch.

Professor ata-babalary Lıtvaǵa Ózbek hannyń (Muhammed Sultan Ózbek, Altyn Ordany 1313 – 1341 jyldary bılegen) óliminen keıin HІV ǵasyrdyń ortasynda uly búlinshilik kezinde kelgenin sóz etedi. Keıin Toqtamys han da soǵysa júrip, birneshe jyl Polsha men Lıtva jerinde bolǵan. Sol tustaǵy tarıhı kezeń lıtvalyq knıazdar men Toqtamys hannyń arasyn birshama jaqyndata túsedi.

«Osydan keıingi tarıhı kezeńde Toqtamys hannyń eń abyroıly da yqpaldy uldarynyń biri – Jáleleddın Polsha-Lıtva knıazdarynan qoldaý taýyp, 1410 jyly sondaǵy eń sheshýshi – kiresshilerdiń soǵysyna qatysty. Jáleleddın qatysqan Grıýnvald soǵysy (Polsha koroldigi men Uly Lıtva knıazdyǵy odaǵynyń Tevton ordeni áskerimen shaıqasy) – orta ǵasyrlardaǵy eń úlken teketires edi», - deıdi ol.

Grıýnvald soǵysy jaıly nemis arhıvterinde qyzyqty derekter bar eken. Selım Hazbıevıchtiń sózine qulaq assaq, kires joryqshylary Rım Papasyna hat joldap, polıak patshasy ıAgaılo men lıtvalyq knıaz Vıtovtpen soǵys – «bul shaıqas – kiresshiler men musylmandardyń soǵysy bolyp ketti» dep habarlapty.

HV ǵasyrdan HVІІ ǵasyrdyń sońyna deıin de Polsha men Lıtva aýmaǵyndaǵy túrki halyqtarynyń ataýyn tarıhtan jıi kezdestirýge bolady. Bir derekterde olar túrkiler dep atalsa, birde qyrym tatarlary, birde lıpkalar dep te atalady. Lıpka tatarlary ataýynyń shyǵýy – Lıtva ataýynyń ózgertilýimen baılanysty.

Selım Hazbıevıchtiń aıtýynsha, bul óte qyzyqty sýret. Bul – Napoleon armııasynyń tatar jaýyngerleri otrıady.

Orys tarıhnamasynda Napoleon basqynshy retinde sıpattalsa, Polsha tarıhynda oǵan degen kózqaras basqasha. 1813 jyly Napoleon áskeri Máskeýden sheginip bara jatqan kezde Vılnıýsta lıtvalyq tatarlardyń kavalerııalyq eskadrony qurylǵan. Olar polsha-frantsýz jaǵynda soǵysqan.

Napoleonnyń tatar jaýyngeri. Bir qyzyǵy, tatar jaýyngerleriniń frantsýz áskeriniń sapynda bolǵany ol jaqta umytylmapty. Selım Hazbıevıch frantsýz sapyndaǵy tatar áskeri týraly biraz kitaptyń jaryqqa shyqqanyn aıtady.

«Tatar kavalerııalyq otrıadtary jaıly myna qyzyqty derekti aıtaıyn: HVІІ ǵasyrǵa deıin ol áskerı toptar rýlyq-taıpalyq otrıadtarǵa bólinetin. ıAǵnı, bertin Polsha men Lıtva tarıhynda «tatarlar» atalyp ketken túrkiler – qazirgi Qazaqstandaǵy ómir súretin rýlardyń shaǵyn bóligi edi. Olar bir kezderi Uly Lıtva knıazdyǵynyń aýmaǵyna qonystanǵan úısin, naıman, jalaıyr, qońyrat, arǵyndar edi. Atalǵan rýlar HVІІІ ǵasyrdyń basynan bastap Polshada rýlyq qurylymdaryn joǵaltyp, polshalyq-lıtvalyq tatarlar dep atala bastady», - deıdi professor.

Polsha armııasyndaǵy sońǵy tatar eskadrony. 1939 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, nemis áskeri Polshaǵa basyp kirgende osy tatar ulandarynyń kavalerııalyq eskadrony shaıqasqa attanǵan.

Bul – Polsha áskeriniń tatarlar otrıadynyń sońǵy jetekshisi, polshalyq kavalerııanyń maıory - Aleksandr Elıashevıch. Sýret 1939 jyly túsirilgen. Onyń basshylyǵyndaǵy tatar eskadrony 1939 jyly 1 qyrkúıekte nemistermen aıqasqa túsken. Elıashevıch nemis tutqynyna túsken adam. Soǵystan keıin Polshanyń soltústigindegi Gdansk qalasynda ómir súrgen.

Vılnıýs (tatarlar) ulandarynyń 13 polkiniń 1 eskadronynyń rekonstrýktsııalanǵan komandasy.

Bul sýret soǵys aldyndaǵy polshalyq tatarlardyń dinı úkimetiniń ókilderi. Ortada múftı ıAkýb Shynkevıch (1884-1966) men onyń orynbasary, Vılnıýs ımamy.

Lıtva jáne Polsha múftıi ıAkýb Shynkevıchtiń Vılnıýstaǵy eskertkish taqtasynyń ashylýy. 2014 jyldyń 5 qyrkúıegi. Dál osy jerde soǵysqa deıin polshalyq-lıtvalyq tatarlardyń múftııaty bolǵan.

Gdansktegi tatar atty jaýyngeriniń eskertkishi. Eskertkishtiń ashylýyna Polshanyń burynǵy prezıdenti Bronıslav Komorovskıı qatysqan.

Polsha tatarlary odaǵynyń Gdansktegi kezdesýi.

Krýshynıany aýylyndaǵy meshit (Polsha)

Gdansktegi meshit, (Polsha).

Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Basty sózder: Eýropa, Túrki elderi, Altyn orda,
Bólisińiz:

Avtor:

Aıan Bekenuly

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Kojakeldıev E.
Kojakeldıev E.
954-059
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059
REDAKTOR
Jarylqasyn Saıagúl
Jarylqasyn Saıagúl
954-059

MURAǴAT