+7 (701) 759 90 19
USD 375.91 EUR 416.85
RUB 6.10 CNY 54.77
Jańalyqtar

Medeý SÁRSEKE: Elbasymen aqyldasa otyryp polıgondy jabýǵa birinshi qadam jasaǵan - Keshirim Boztaev

2016 jylǵy 3 qyrkúıek 09:40
Bólisińiz:
Medeý SÁRSEKE: Elbasymen aqyldasa otyryp polıgondy jabýǵa birinshi qadam jasaǵan - Keshirim Boztaev

ASTANA. QazAqparat - Nursultan Ábishulymen aqyldasa otyryp polıgondy jabýǵa birinshi qadam jasaǵan - Keshirim Boztaev. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń «Dıdar» gazetine suhbat bergen Medeý Sárseke osylaı málim etti.

Aǵymdaǵy jyldyń basynda 80 jasqa tolǵan mereıtoıyna jazýshy jerlesimiz Medeý Sárseke oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń qoldaýymen jaryq kórgen «Semeı qasireti» atty derekti hıkaıatymen kelip, shyǵarmashylyq jolynyń taǵy bir shyńyn baǵyndyrǵanyn baıqatty. Shyny kerek, adamzat qasiretine aınalǵan Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn sol topyraqta týǵandar tereńirek sezinedi. Medeý Sárseke atom bombasynyń qyryq eki jyldyq synaqtary ótken Abyraly óńiriniń perzenti, ǵasyr apatynyń kózi tiri kýágeri bolǵandyqtan da, bul taqyrypqa ústirt, kezdeısoq kelmegen. Atom bombasynyń ǵylymı negizben qalaı paıda bolǵanynan bastap, qazaq dalasyna, Degeleń alqabyna qalaı jetkizilgenine deıin naqty derektermen sheber sýrettep, tańdaı qaqtyrady. Súbeli eńbektiń birqatar taraýlarynan merzimdi basylymdarda úzindiler de jarııalandy. Arada birneshe aı ótkende oqyrman nazaryn aýdarǵan kitaptyń «Semıpalatınskaıa tragedııa» atpen orys tiline aýdarylǵan nusqasy oqyrmanǵa jol tartty. Biz orys tilindegi kitabyn paraqtap otyrǵan jazýshynyń úıine arnaıy baryp, suhbat alǵan edik.

- Qadirli Medeý aǵa, Sizdiń jyl basynda 850 bettik «Semeı qasireti» atty kólemdi kitabyńyz jaryqqa shyqty. Semeı ıadrolyq polıgonynyń qalaı paıda bolǵanyn, onyń zardaptaryn egjeı-tegjeıli baıandaǵan derekti hıkaıattyń jazylýyna ne túrtki boldy? Bul bıyl Elbasy Jarlyǵymen Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýymen baılanysty ma, joq álde, osynaý sherli taqyryp kóp jyldardan beri kókeıińizde júrgen jaı ma edi?
- «Semeı qasireti» - meniń qazaq dalasyndaǵy osynaý ıadrolyq polıgonnyń halqymyz úshin óte aýyr indet qaldyrǵan synaq ekenin áıgilegen kóp jylǵy zertteýimniń nátıjesi. 1989 -1990 jyldary Keńes Odaǵynyń irgesi sógilip, jarııalylyq ústemdik ala bastaǵan shaqta Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý máselesi qoǵamda ótkir qozǵala bastady. Ol kezde Máskeý bıligi Gorbachevtyń qolynda bolatyn. Qazaqstan táýelsizdigin ala qoımaǵan kez. Sol kezde Semeı oblystyq partııa komıtetiniń áli birinshi hatshysy Keshirim Boztaev Kolbınge eskertpesten, biraq sol kezdegi Mınıstrler Sovetiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaevpen aqyldasa otyryp, Gorbachevke Semeı polıgonynyń zardaby jaıynda jedelhat jibergen. Bul jedelhat 1989 jyldyń aqpan aıynyń 20 juldyzynda joldanǵan.
Al arada bir aptadan asqanda Oljas Súleımenov Semeı ıadrolyq synaqtaryn toqtatý týraly Almatyda bastama kóterip, «Nevada - Semeı» qozǵalysyn 28 aqpanda qurýdy usyndy. Alaıda, keıingi jyldary Oljas Omaruly polıgondy jabý týraly bastamany birinshi ózi kótergenin aıtyp, Keshirimniń eńbegin joqqa shyǵara bastaǵany meni erekshe qynjyltty. Iá, Boztaev búginde ortamyzda joq. Biraq shyndyǵy sol, Nursultan Ábishulymen aqyldasa otyryp polıgondy jabýǵa birinshi qadam jasaǵan azamat.
Men bul oqıǵaǵa naq sol kúni Keshirim dosymnyń úıinde otyryp, ózim kýá bolǵanmyn. Aqpannyń sońyna taman ol meni keshkisin úıine shaqyrdy. Qabaǵy túsińki, áıeli de tomsaryp otyr. Men ne bolǵanyn surap edim, jarytymdy jaýap ala almadym. Sóıtip otyrǵanda úkimettik VCh telefony shyryldady. Keshirim telefon tutqasyn kóterip: «Da, Gennadıı Vasılevıch» degeni sol, ar jaqtan aıqaı bastalyp qoıa berdi. Kolbınnyń «Kto ty takoı?» dep bastap, aqyldaspaı Máskeýge jedelhat jibergeni úshin kúıip-pisip jatqany anyq estilip turdy. Men shydaı almaı dálizge shyǵyp kettim de, áńgime toqtaǵan soń qaıta kirdim. Dosym sonda da ashyla qoımady. Sálden keıin taǵy telefon shyryldady. Qońyraý shalǵan Nursultan Nazarbaev bolyp shyqty. Áńgime aýanynan Nurekeńniń eshnárseden seskenbe, ózim qorǵaımyn degenin de ańǵardym.
Sodan dastarqanǵa otyrǵanda baryp, Máskeýge jedelhat jibergenin, biraq bul jaǵdaıdy eshkimge aıtpaýymdy ótindi. Árıne, bul ol kezde rasynda da tisten shyǵarýǵa bolmaıtyn jaǵdaı edi. Alaıda, bul shyndyqty qazirgi kúnde kóp eshkim eskere bermeıdi. Qyzyq bolǵanda Máskeýde shyqqan «ıAdernyı ıspytanııa SSSR» degen kitapqa Keshirimniń osy jedelhaty tolyq berilgen. 20 aqpanda Qazaqstannan birinshi bolyp Semeı polıgonyn jabý týraly jedelhat kelgeni taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Odan keıin birtindep, Semeı polıgonyn jabý Elbasy Jarlyǵymen júzege asqany ózderińizge belgili.
Al 1991 jylǵy 29 tamyz Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jónindegi Prezıdent Jarlyǵy týraly tilge tıek etkende nazardan tys qalyp kele jatqan myna jaǵdaıǵa qarańyz. 1991 jyldyń 18-22 tamyz kúnderi GKChP atanǵan tóńkeris bolyp, Gorbachevti bılikten taıdyrýǵa áreket bolǵany belgili. Odan keıin de bir apta boıy bılikke talas toqtamady. Nursultan Nazarbaevtyń naq sol kezde Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyq shyǵarýy naǵyz erlik emes pe?! Máskeý óz-ózderimen alysyp jatqanda, qarbalas sátte halyqtyń taǵdyryna alańdap, óte utymdy paıdalanyp ketýi ony keıin kóregen saıasatker retinde tanylýyna sebepker boldy. Nazarbaevtyń Jarlyǵyna artynsha KSRO Prezıdenti Gorbachev te, odan keıingi Reseı Prezıdenti Borıs Eltsın de esh qarsylyq bildire alǵan joq. Arada birer aı ótkende biz táýelsizdigimizdi aldyq. Uǵyna bilgenge «tamyz búliginiń» polıgondy jabý jolynda paıdasy tıgeni baıqalady.

Kitabymnyń jaryq kórýine oblys ákimi úlken qoldaý kórsetti

-«Semeı qasireti» atty kitabyńyz taıaýda orys tiline aýdarylyp, «Semeıpalatınskaıa tragedııa» degen atpen «Folıant» baspasynan jaryq kórdi. Aýdarý qajettiligi neden týyndady?

- Birden aıtaıyn, qazaq tilinde jazylǵan osynaý hıkaıatymnyń kitap bolyp jaryq kórýine oblys ákimi Danıal Ahmetov úlken qoldaý bildirdi. 80 jasqa tolar kezimde úsh jyl buryn bastaǵan "Semeı qasireti» atty polıgon aqtańdaqtaryn túzgen kitabymdy aıaqtaǵanymdy baıandap, hat joldaǵan bolatynmyn. Raqmet, Danıal Kenjetaıuly hatyma birden nazar aýdaryp, kitap bolyp shyǵýyna barynsha qoldaý kórsetti. Sonymen qatar osy Abyraly óńiriniń perzenti, oblystyq máslıhattyń depýtaty, el úshin kóp isterdiń uıytqysy bolyp júrgen kásipker Marat Qurmanbaıdyń azamattyǵyn da atap ótkenim artyq bolmas. Sonymen jyl basynda kitap shyqty, shyǵarmashylyq mereıtoıym da dúbirlep atalyp ótip, eńbegim baǵalandy, sheksiz rızamyn. Al osy kitabymnyń bıyl Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýymen tuspa-tus kelgeni tipti, sátimen kelgen is boldy deýime bolady. Endi kitaptyń orysshasyn shyǵarý kerektigin Danıal Ahmetovtiń ózi tikeleı tapsyrǵanda bul men úshin kútpegen jaı boldy. Danıal Kenjetaıuly Semeıde kezdeskende kitaptyń qundylyǵyna toqtalyp, sondyqtan da oryssha shyǵarylýyn 29 tamyzǵa deıin josparlaýdy erekshe qadaǵalady. Sol úshin de men «Folıant» baspasymen kelisimshartqa otyrǵanymda, ony jedeldetip shyǵarýǵa altyn óndiretin halyqaralyq «Nordgold» kompanııasy demeýshilik jasady.
-Kitabyńyzdy orys tilinde sóıletken aýdarmashylar eńbegi týraly ne aıtasyz?
-Sol aýdarmashyny tabý ońaıǵa túsken joq. Aldymen kelisken eki adamymnyń biri ǵylymı sıpaty kúrdeli ekendigin ańǵardy ma, óz erkimen bas tartty. Odan keıin taǵy bir adamnyń orysshasy myǵym bolǵanymen, qazaqshany asa túsinbeıtindigin ańǵartty. Aqyrynda úsh adamǵa toqtadym. Úrjarda turatyn Zoıa Býlanova degen áriptes qaryndasym aýdardy. Zoıanyń eńbekqorlyǵy, aýdarmashylyq sheberligi meni tánti etti. Eki tilge birdeı júırik, tájirıbeli jýrnalıst. Aıman Aqberdına men Ǵusman Tóleýǵul degen eki aýdarmashyny Astana men Kókshetaýdan taptym. Odan keıin Nıkolaı Alekseev degen jýrnalısti kómekke shaqyryp, kúlli mátindi ózim túzetken soń, redaktorlyq mindetke júktedim. Osynyń nátıjesinde kitap belgilengen ýaqytynda orystildi oqyrmannyń qolyna tıip otyr.

Alǵashqy synaqqa 17 jasymda kýá boldym
-Sizdiń Semeı synaq polıgonynyń kózi tiri kýágeri ekenińizdi bilemiz. Týǵan ólkeńiz Abyralynyń sol kezde ıadrolyq synaq polıgonyna qalaı aınalǵany myna kitapta táptishtep jazylypty...
- Alǵashqy termoıadrolyq synaqqa kezdeısoq kýá bolǵanymda men nebári 17 jasta bolatynmyn. Sol jyly Qaınar orta mektebin altyn medalǵa bitirgen dosym Nurtóleý Myqashov ekeýimiz Qazaq ken-metallýrgııa ınstıtýtyna (qazirgi QazUTÝ) attestattarymyz ben ótinishterimizdi jibergenbiz. Almatyǵa attanar kún taıaǵanda, tamyz aıynyń 5-i kúngi tańynda aýylymyzǵa amerıkalyq stýdebekkerler toptalyp kelsin. Artynsha bizge shuǵyl túrde kóshý kerektigin, dál irgemizde áskerı jattyǵý ótetindikten munyń barlyǵy bizdiń qaýipsizdigimiz úshin jasalynyp jatqandyǵyn arnaıy taǵaıyndalǵan úgitshiler tigisin jatqyzyp jetkizdi. Árıne, áskerılerdiń talabyna moıynsunýǵa týra keldi. Sóıtip, arada bes táýlik ótkende biz turaqty mekenimizden 150 shaqyrym jerdegi Kúıikbulaq degen jerde arnaıy tigilgen palatkalarǵa jaıǵastyq. Mal-dúnıeniń barlyǵy Qaınarda qaldy. Tamyzdyń 12-si, tańerteńgilik ýaqyt bolatyn. Ákem áldenege qobaljyp, uıqydan turǵyzyp «Ulym, anany qara, kókjıek tórinde taǵy bir «kún» paıda bolypty!» - dedi. Rasynda da, kók júzinde kúnmen qatar taǵy bir jaryq shar sáýle nur shashyp turǵanyn óz kózimmen kórdim.
Men birden-aq soǵan jer atmosferasyna meteorıt kelip qulaǵan bolar dep boljadym. Sonda da munyń tabıǵı qubylys ekenin aıtyp, ákemdi barynsha tynyshtandyrýǵa tyrystym. Saýatsyz bolsa da ákemniń maǵan qaraǵanda paıymdaýy artyǵyraq eken. «Joq, ulym, bul bizdiń aıaqastynan kóshirilýimizge sebep bolǵan páleket. Áskerıler bizdi aldap otyr. Sirá, olar qandaıda bir jańa qarýdy synaqtan ótkizgen, «tek arty qaıyryn bersin...» dedi aýyr kúrsinip. Shyndyǵynda, sol sátte Degeleńdegi «synaq alańynda» alǵashqy keńestik termoıadrolyq bomba jarylypty. Dala tósin qyzyl jalyn sharpydy. Radıoaktıvti qalyń tozań kóterilip, kún kózin kóleńkeledi. Biz ýaqytsha qonystanǵan mekende sol kúni mıtıng ótkizildi. Júk kóliginiń ústinde aýdan basshylarymen birge generaldar men polkovnıkter de turdy. Olar asa kóterińki hám qýanyshty únmen, bizden 150 shaqyrym jerdegi Degeleń taýynda Keńes ǵalymdary jasaǵan qýattylyǵy alapat jańa bomba synaqtan ótkizilgenin málimdedi. Aıtýlarynsha, synaq oıdaǵydaı nátıje kórsetipti. «Keńes áskeriniń kúsh-qýaty erekshe. Bul iste biz amerıkalyqtardyń tý aldyna shyqtyq» desti áskerıler. Úlkender jaǵy olardan ataqonysymyzǵa qashan qaıtatynymyzdy surady. «Úı-jaılaryńyzdy muqııat tekseremiz, sizderge qaýip týyp turmaǵanyna kóz jetkizsek, keıin qaıtaramyz» dedi olar. Sodan, ne kerek, 20 tamyz kúni bizdi Qaınarǵa qaıtaryp, áýre-sarsańǵa túskenimiz úshin jan basyna 500 somnan aqsha taratyldy.
- Bul kitabyńyzdyń jazylýy qansha ýaqytqa sozyldy? Qajetti materıaldar tolyǵymen jetkilikti boldy ma?
- Meniń qolymda uzaq jyldar boıy tirnektep jınaǵan materıaldar, ǵylymı ádebıetter boldy. Jerlesterimniń jarylys zardaptaryn tartýy, synaqtardyń qorshaǵan ortaǵa áseri týraly tushymdy derekteri men estelikterin ózim kýá bolǵan jaıttarmen úılestirý qıyn bolǵan joq. Biraq kitapty jazý barysynda materıaldardy ár jyldary jınadym degenniń ózinde, eki kitaptyń áseri erekshe zor boldy. Onyń biri akademık Andreı Saharovtyń ataqty «Estelikter» kitaby men «ıAdernyı ıspytanııa SSSR» degen sırek kezdesetin ǵylymı zertteý eńbek. Kitapty jazýǵa kiriskenimmen, osy eki kitapty qalaı tabarymdy bilmeı otyrǵanymda, qyzym Shynar densaýlyǵymdy suraı kelip, Máskeýde júrgenin aıtty. Sol-aq eken, «Kúıeýbalam Tımýr ekeýiń Máskeýden osy eki kitapty taýyp ala kelińder» dedim. Qalaı tabýǵa bolatyn jónin de aıttym. Kóp kún ótken joq, eki kitapty da tapqanyn aıtyp, habarlasty. Osy eki kitapta Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna qatysty nebir sumdyq derekter men mysaldar bar. Ony múmkindiginshe osynaý eńbegimde paıdalanyp, oqyrmanǵa birtalaı shyndyqtyń betin ashtym. Meniń kitabymnyń sońynda ózim paıdalanǵan 31 derekkózi tizilgen.

«Shóleıt dala. Tiri jan turmaıdy» dep jalǵan málimet bergen
-Semeı ıadrolyq synaq polıgony zardabyn tartqan óńir halqynyń densaýlyǵy áli kúnge deıin kúrdeli jaǵdaıda. Atom bombasynyń qaýiptiligi qanshalyqty joǵary bolǵandyǵy, qandaı aýrýlardyń óristeýine jol berilgendigi jónindegi derekterdi taǵy bir ekshep berseńiz...
- Men kitapty jazyp jatqan 2012-2016 jyldary kóptegen qylmystardy anyqtadym. Zalaldy synaqtardan soń Abyraly, Abaı, Jańasemeı, Besqaraǵaı, Maı, Aqsý, Qý, Qarqaraly aýdandary turǵyndary jáne barsha semeılikter jerge túsken mıllıondy radıoaktıvti bólshekter áserinen aq qan, óńesh nemese asqazan obyry, radıofobııa aýrýlaryna jappaı ushyraǵan. Úkimettik komıssııasy olardyń sany 1992 jyly 1,5 mln. astam ekendigin anyqtady. Anyǵynda olardyń sany 1949-1989 jyldary qansha adam boldy? Bul endi qupııa saqtalǵan derek. Bizdegi №4-shi dıspanser teginde solardy esepteý úshin ashylǵan. Onyń barlyq muraǵaty 1990 jyly Máskeýge áketilip, qupııa jaǵdaıda Anglııaǵa satylypty. Ol jaıynda Máskeýde jaryq kórgen «ıAdernyı ıspytanııa SSSR» kitabynda naqty derekter keltiriledi. Bul kitap 2002 jyly Reseıdiń Densaýlyq saqtaý jáne atom energııasy mınıstrliginiń tapsyrysymen jazylǵan. Osy dıspanserde tizimge alynǵan, radıatsııa zardabyn shekkender sany 40 myńnan asady degen qaýeset bar. Taǵy bir derekkózderinde 60 myń adamnyń zardap shekkeni aıtylady. 1949 jyldan beri synaq alańyna aınalǵan bizdiń ólkemizde 470 zarıad jarylypty. Onyń 24-i jer ústinde, 92-si áýede synalsa, 8-i bıiktikte, 1 jerasty synaqtary ótkizilgen. Ásirese, Degeleń taýy men Balapan shoqylarynda qasiret tańbasy aıryqsha basyldy. Olarda barlyǵy 345 jerasty synaǵy jasalǵan. Semeı synaq polıgonyndaǵy jarylǵan zarıadtar qýattylyǵy boıynsha amerıkalyqtardyń Hırosıma men Nagasakıge tastaǵan bombalarynan 2500 ese artyq. Solardyń zııandy áserinen Degeleńniń kádýilgi mármár tasy qolmen ýatylatyn borǵa aınalǵan. Al jerastynda nendeı hıkmet bolǵanyn boljaý qıyn. Ol áskerı mamandardyń ózderine de beımálim.

-Synaq zardabyna laıyqty meken retinde nege Semeı aımaǵy tańdaldy?

- Buǵan qatysty derekti men joǵaryda atalǵan «ıAdernyı ıspytanııa SSSR» degen kitaptan taptym. Degeleń aımaǵyn tańdaǵan komıssııa I.Stalınge: "Shóleıt dala. Sol jaqta tiri jan turmaıdy..." degen resmı hatynan úzindi keltirdim. Odan ári osy "elsiz" mekenniń 1947 jylǵa deıingi qonystanýshylary týraly naqty derekter bar. Mysaly, 1931 jyldyń sońynda Lenıngrad qalasynda jaryq kórgen «Ves Kazahstan» atty anyqtamalyq kitapta, ıaǵnı osy jyldyń maýsym aıynda Abyraly aýdanynda - 29 812, Shyńǵystaý aýdanynda - 34 676, Besqaraǵaıda - 48 427, Qý aýdanynda - 32 812, Aqsý aýdanynda - 63 915, sol jyldardaǵy Qyzyltań (bertingi Jańasemeı) aýdanynda - 26 478 adam mekendegeni jazylǵan. Sonda barlyǵy 206 590 turǵyn bolady. Bul aýdandardy tizgen sebebim - áskerı polıgon ıelengen 18500 sharshy kılometr aımaq osy aýdandardan alynǵan. Ras, 1932 jylǵy asharshylyq qyr halqynyń 80 paıyzynyń ómirin úzdi. Máselen, Abyraly men Abaı aýdandarynan 1940 jyly 4 myńnan 6 myńǵa deıingi aralyqta turǵyn qalǵan. Áıtsede, Degeleń men Myrjyq taýlarynyń bókterlerin Abyraly aýdanynyń alty kolhozy 1954 jylǵa deıin qystady. Álbette bul aımaq komıssııa músheleri sıpattaǵandaı shóleıtti emes, mal ósirýge erekshe qolaıly, sýy mol, shóbi shúıgin atyrap bolatyn. Al Shaǵan ózeniniń boıynda Abaı aýdanynyń Telman kolhozyna qarasty ondaǵan qystaqtary áskerılerdiń talabymen jyraqqa kóshirilgenin jaqsy bilemin. Al Abyralynyń Degeleń men Myrjyq bókterindegi alty kolhozy 1954 jyly Abaı men Jarma aýdandaryna kóshirildi. ıAǵnı, joǵarydaǵy málimdemede synaqqa laıyq delingen alań "múlde ıesiz" delingen jeleýdi Berııa basqarǵan komıssııa oıdan shyǵarǵan. Teginde osy atyraptyń polıgon úshin tańdalýyna basty sebep - o kúnde sý aıdyny shalqar, jaǵasy ný toǵaı ári qatynas úshin erekshe qolaıly Ertis ózeni, Semeıdegi áýejaı men temirjol aıtarlyqtaı mándi bolǵan. Sondaı-aq, osy kitabymda men taǵy bir kúıki shyndyqtyń betin ashtym. Shyntýaıtyn aıtqanda, ǵalym-fızıkter esepten shatasyp, jarylystan soń túzilgen radıoaktıvti zattar birden-aq tolqyn men ǵaryshqa ushyp ketedi dep topshylady. Al jer atmosferasynda qalatyn bólikteri shamaly, nebári 2 %, solar da topyraqqa sińip ketedi, sondyqtan da asa zııandy emes degen pikirde boldy. Ókinishti gáp: sol topshylaýdy olar 1989 jylǵa deıin ustanǵan. Sol sebepten de árbir kezekti jarylystan keıingi raportta olar "radıofon qalypty" deýden ástili jańylmaǵan. Osy ótirik uzaq jyldar boıy ózgergen joq. N.Hrýevke ımperıalıster agressııasynan tek ıadrolyq qarý ǵana saqtap turatyndyqtaı kóringendikten, bizdiń sorymyzǵa basty kúnáhar ol jıi jáne árdaıym qýatty túrde júrgizýdi talap etti. Semeı polıgonyndaǵy atom jáne termoıadrolyq bombalar 1949 ben 1958 jyldar aralyǵynda 50 ret synaldy. Naq osy jyldardyń jarylysty uıymdastyrýshylar úshin de, eriksiz shydamdylyq kórsetken jergilikti turǵyndar úshin de erekshe aýyr bolǵany - kúıki aqıqat!

Al áskerı dárigerler jergilikti halyqty emdeýmen aınalysqan joq. Osy jyldarda radıatsııa áserinen (qaterli isik aýrýlary, aq qan, radıofobııa) kóz jumǵandardyń syrqatyn naqty atamaı basqa aýrýlar esebinde tirkeldi. Bul jaıyndaǵy esep derekterin KGB ujymy qatań baqylady. Shyn máninde osynaý jaǵdaı 1989 jylǵa deıin jalǵasty. Sol sebepten de synaq zardaptarynan qaza bolǵandardy esepteýde qatelesýler oryn aldy. Men arnaıy túrde osy jyldary úsh aýdan boıynsha "qonys aýdarǵan" jandardy eseptedim. Shamamen 10 myńnan asady eken. Olardyń barlyǵy da radıatsııalyq "jaýyn" astynda bolǵandar. Osy oraıda, ne sebepten Abaı aýdanyndaǵy Qaraýyl aýylynyń turǵyndaryna radıatsııa mólsheri jyl boıy 250 rentgennen túspeı tursa da eldi mekenderine tezdetip qaıtarǵan? Bul suraqqa jaýap joq jáne tabyla da qoımas. Ol jaıynda bombany oılap tabýshy akademık A.Saharovtyń ózi de bilgen joq. Taǵy bir keleńsiz jaıt: polıgonǵa taıaý ornalasqan aýyldardyń turǵyndaryn tek bir márte ǵana ýaqytsha kóshirgen. Al 1953 jyldan jyraqqa ýaqytsha kóshirý bolǵan joq. Demek, olardyń keleshek taǵdyryna áskerıler men fızık-ǵalymdar kóz juma qaraǵan. Menińshe, bul da kezdeısoq emes. Sebebi, 1940 jyldardan bastap býrjýazııalyq qoǵamnyń jańsaq ǵylymy, sotsıalıstik qurylymǵa qaterli degen bopsamen genetıka ilimimen aınalysýǵa Keńes Odaǵynda tyıym salyndy. Osylaısha bizdi bılegen shala saýatty "kósemderdiń" Lysenko sııaqty dúmshe "ǵalymdarǵa" sengen dármensiz áreketteri saldarynan on myń, júz myńdaǵan adam qasiret shekti. Bul jaıynda "Osynshama kóp jarylystar kim úshin?" atty taraýda keńirek toqtaldym. Hrýevtiń sol qylyǵyn Brejnev 18 jyl jalǵastyrdy.

- Al osynaý jyldary ıadrolyq synaqtardy toqtatý nemese sanyn azaıtý týraly qarsylyqtardyń da bolǵany anyq qoı?

- Qazaq zııalylary Semeı óńirinde etek alǵan ǵasyr qasireti jaıynda naqty bilgen kezde olardyń sanaýly toby bul jaıtqa shama-sharqynsha qarsylyq bildirgen. Mysaly, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, medık-ǵalym Baqııa Atshabarov. Sondaı-aq, olarmen kózqarastary ortaq Qazaq KSR Densaýlyq mınıstri Sıbýǵatýlla Qarynbaev, Semeı obkomynyń birinshi hatshysy Muhamedǵalı Sýjıkovty aıtýǵa bolady. Arada 30 jyl ótken soń osy kúresti Keshirim Boztaev pen Oljas Súleımenov jalǵastyrdy. Osynaý ymyrasyz kúreske 1991 jyldyń 29 tamyzy kúni Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn múldem jabý týraly Jarlyǵymen ǵana núkte qoıylǵanyn joǵaryda aıtyp óttim. Bul sátti men kitabymnyń 15 taraýynda naqty aıǵaqtarmen baıandadym. Sol Jarlyqtyń Máskeýdegi bılik basynan "shirip", aýmaly-tókpeli kezeń týǵanda Nursultan Ábishulynyń jeke basynyń kóregendigimen hám erligimen dúnıege kelip, semeılikter tartqan qasiretke tejeý túskenin meılinshe táptishtedim. Bul da keshegi ómirdiń shyndyǵy!

- Áserli áńgimeńizge kóp raqmet. Oqyrman alǵysymen áli de uzaǵyraq jasaı berýińizge tilektespiz!

Suhbattasqan - Sátjan Qasymjanuly

Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:
Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Erbol Janat
Erbol Janat
954-059
REDAKTOR
Aıdar Ospanalıev
Aıdar Ospanalıev
954-059
REDAKTOR
Janat Qapalbaeva
Janat Qapalbaeva
954-059

MURAǴAT