Ýstanovıt dlıa Android
×
+7 (701) 759 90 19
USD 418.67 EUR 507.64
RUB 5.71 CNY 64.74
Jańalyqtar

Latyn qarpindegi qazaq álipbıi: Ulttyq pernetaqta qandaı bolýy kerek

2020 jylǵy 5 jeltoqsan 11:05
Bólisińiz:
Latyn qarpindegi qazaq álipbıi: Ulttyq pernetaqta qandaı bolýy kerek

NUR-SULTAN. QazAqparat – Elimizde kompıýter men noýtbýkty kúnine myńdaǵan adam paıdalanady. Alaıda qoldanyp júrgen pernetaqtamyz bizge qanshalyqty yńǵaıly ekenin oılanyp kórdik pe? Jalpy aǵylshynnyń QWERTY nemese orystyń ITsÝKEN tártibindegi pernetaqtasy (pernetaqtanyń sol jaq bóligindegi alǵashqy 6 áripti oqyǵannan shyqqan ataý) tek sol tilde jazatyn azamattardyń yńǵaıyna qaraı jasalǵan. Endeshe qazaqtyń ulttyq pernetaqtasy qandaı bolýy kerek?

Jasyratyny joq, kádimgi netbýktyń ózi qazaqtildi azamattarǵa yńǵaısyz. Sebebi mátin ishinde sandardyń birin terý qajet bolsa, amalsyz netbýktyń tilin aýystyryp baryp qana pernetaqtanyń ústińgi tusyndaǵy sandardy jazýǵa bolady. Kırıll qarpindegi qazaq álipbıi 42 áripten turatyndyqtan, qazaqtyń i, ó, q sekildi tól áripteri bir kezde ústińgi jaqtaǵy sandarmen jaǵalasyp, pernetaqtanyń negizgi betine enbeı qalǵan.

Qazaqtan qaraǵanda ózbek jáne ázerbaıjan pernetaqtanyń negizgi betine tól áripterin engizip, ústińgi jaqtaǵy sandar men tynys belgilerdiń ornyn óz jaıyna qaldyrypty. Máselen, kırıll qarpindegi ózbek álipbıiniń nusqasynda tól árip sanalatyn Ў – ITsÝKEN tártibindegi pernetaqtanyń , al Q árpi Y árpin yǵystyryp shyǵarǵan. Al qalǵan Ҳ jáne Ǵ – qazaqtyń H jáne Ó árpi ornalasqan pernetaqtanyń ústińgi jaǵyna qoıylǵan. K ırıll qarpindegi ózbek álipbıinde – 35, al latyn qarpindegi álipbıinde 29 árip bar. Muny eskersek, latyn qarpindegi ózbek álipbıiniń 29 árpi pernetaqtanyń negizgi betine op-ońaı syıyp turǵanyn zerttemeı-aq ańǵarýǵa bolady. Aıta keterligi, latyn qarpindegi ózbek álipbıiniń pernetaqtada ornalasýy aǵylshynnyń QWERTY tártibine negizdelipti. ıAǵnı pernetaqtany latyn qarpindegi ózbek álipbıimen tergen adam aǵylshyn tilinde de dál solaı mátindi shapshań jaza alady.

Ázerbaıjannyń tájirıbesin zerttep kóreıik. 1991 jyly Ázerbaıjan latyn qarpindegi álipbıine qaıtyp oraldy. 1992 jyly elde latyn álipbıine kóshirý jumysy bastalyp, kezeń-kezeńimen 2001 jyly aıaqtaldy. Jalpy ázerbaıjan álipbıiniń latyn jáne kırıll nusqasynda árip sany birdeı – 32. Alaıda ol áripterdiń pernetaqtada ornalasý tártibi ártúrli. Qos nusqa da qazaq tilindeı pernetaqtanyń ústińgi jaǵyndaǵy sandar men tynys belgilerdiń ornyn «jaılap almaǵan». Ázerbaıjan tilindegi basy artyq áripterdi ysyryp, tól áripter ( ç , ş , ö , ğ ) tolyǵymen pernetaqtanyń negizgi bóligine ornalastyrylǵan. Latyn qarpindegi ázerbaıjan álipbıi áripteriniń pernetaqtada ornalasý tártibi de aǵylshynnyń QWERTY tártibine negizdelgen.

Tól áripterin pernetaqtanyń negizgi betine syıǵyza almaǵandardyń qatarynda postkeńestik keńistikte qazaq, bashqurt jáne ıakýt álipbıi tur.

Álbette, kırıll qarpindegi qazaq álipbıiniń áripteri qazirgi qoldanystaǵy pernetaqtanyń tártibinen aýytqı qoıýy ekitalaı. Jalpy qazirge deıin kırıldegi qazaq áripteriniń ózin pernetaqta betinde ózgertý úshin birneshe ret áreket jasalypty. Alaıda zertteýler men ýaqyt súzgisinen ótip baryp, bizge jetkeni osy nusqa. Biraq alda Qazaqstan latyn qarpindegi álipbıge ótedi. Mine, osy kezde ulttyq pernetaqtada tól áripterimiz qalaı ornalastyrylady?


Qazaq jazýynda eń jıi kezdesetin áripter qandaı?

Bul másele tóńireginde A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Aıman Jańabekovany sózge tartyp kórgen edik.


Jalpy atalmysh ınstıtýttyń mamandary qazaq tilindegi qaı áripter eń jıi kezdesetinin zerttepti. Zertteý nátıjesi boıynsha daýysty dybystardan eń jıi kezdesetini – A fonemasy ekeni anyqtalǵan. Al E, Y, І fonemalary barabar jıilikpen ekinshi orynda tur. O, Ó, U, Ú fonemalary úshinshi orynda bolsa, I, Ý daýystylary sırek kezdesedi.

Daýyssyzdar boıynsha eń jıi kezdesetini – N fonemasy. Ekinshi orynda – barabar jıilikpen T, L, R, D, S, M fonemalary. Úshinshi orynda – Ǵ, K, Ń, J, Z, P, Sh, Ý bolsa, al G – sırekteý, F, H, V, Ch, Ts, H óte sırek, tipti ertegilerde H-dan basqasy kezdespeıdi.


Mamandar usynǵan eki nusqa

Aıman Jańabekova ózimiz kúndelikti qoldanyp júrgen QWERTY pernetaqtasynyń ornalasý tarıhy jazý mashınkasynan bastalatynyn aıtady. ıAǵnı bul pernetaqtanyń «atasy» - 150 jyl burynǵy mashınka. Mashınkanyń tetikteri birine-biri kedergi jasamas úshin jasalǵan. Demek, QWERTY pernetaqtasynda tildiń erekshelikteri de, adamnyń psıhologııalyq qabyldaýy, tildiń statıstıkasy da eskerilmegen. Pernetaqtany jyldam basqanda eki tetik birine-biri aıqasyp basylmaı qalmas úshin jıi kezdesetin árip tirkesterin bir-birinen alshaq qoıý jaǵy ǵana qarastyrylǵan.

«Adamdardyń birden pernetaqta áripteriniń jańasha ornalastyrylǵan nusqasyna úırenip ketýi qıyn. Biraq biz QWERTY pernetaqtasyn óz tilimizde óte sırek qoldanamyz. Óıtkeni qazaq tilin qoldanýshylar qazaqsha mátindi kırıll grafıkaly pernetaqtada teredi. Aǵylshynsha mátindi teretin adam az, sanaýly. Demek, latyn grafıkaly QWERTY pernetaqtasy qazaq til ustarmany úshin jattandy, mátin terýge úırenshikti emes. Qazaq tildi mátin terýshi úshin QWERTY pernetaqtasyn qoldaný mańyzdy emes», – dep atap ótti Aıman Jańabekova.

QWERTY pernetaqtasyndaǵy kırıll áripteriniń ornalasýy boıynsha málimetterge súıensek, orys pernetaqtasynda mańyzdy áripterdiń suq saýsaqqa yńǵaılanyp ornalastyrylǵany baıqalady. Alaıda ITsÝKEN pernetaqtasy da qol máshinkesiniń kezinde jasalǵan. Ekinshiden, orys pernetaqtasynda áripterdiń ornalasýy qazaq mátinderin terý úshin yńǵaılastyrylmaǵany anyq. Úshinshiden, kırıll pernetaqtasynda qazaqtyń tól (á, i, ń, ǵ, ú, u, q, ó, h) áripteri sandar men sımvoldar turatyn ústińgi qatarda ornalastyrylǵan.



Bul da durys emes, sebebi pernetaqtada áripterdi ornalastyrýdyń álemdegi qabyldanǵan júıesi boıynsha ortańǵy úsh qatar – negizgi áripter turatyn aımaq ta, al ústińgi qatar sandar men sımvoldardyń orny.

«Osyndaı sebepterdi eskersek, latyn qarpindegi qazaq álipbıi boıynsha ulttyq pernetaqtamyzda qazaq áripterin qalaı ornalastyramyz? Qandaı prıntsıpterdi basshylyqqa alamyz? Osyndaı suraq týyndaıdy. Negizgi maqsat – pernetaqtada qazaqsha mátinderdi jyldam ári sapaly terý múmkindikterin qarastyrý. Jalpy pernetaqtanyń beti mátin terýdegi yńǵaılylyǵyna qaraı aktıv jáne passıv aımaqtarǵa bólinedi. Pernetaqtanyń árip terýge yńǵaıly jeri ortańǵy aımaq, ásirese, kertik turǵan jerdiń aınalasy, asty men ústi. Al shetki batyrmalar passıv aımaqqa jatady. Aktıv jáne passıv aımaqtardy pernetaqtanyń kóldeneń jáne tike bólikteri boıynsha da kórsetýge bolady.



Kóldeneń meje boıynsha aktıv aımaq – ol eki kertik turǵan ortańǵy qatar, ıaǵnı qazirgi kırıldegi F árpinen bastalyp, E árpine aıaqtalatyn qatar. Odan keıingi aktıv aımaq osy qatardyń ústinde ornalasqan ústińgi qatar. Al astyńǵy qatar kóbinese sırekteý kezdesetin áripter ornalasatyn aımaq. Batyrmalardyń tik baǵyttaǵy mejesi kertik turǵan batyrmalardyń jany, ıaǵnı ortańǵy, ekinshi qatardyń jany, ortańǵy tusy. Sonymen qatar ústińgi qatardaǵy kertpeniń ústińgi ortańǵy bólikteri. Odan keıingisi kertpeniń astyńǵy ortańǵy bólikteri. Al osy úsh qatardyń shetki bólikteri passıv aımaq bolyp eseptelip, sırek kezdesetin áripter ne tynys belgiler ornalastyrylady», – deıdi til mamany.


Ulttyq pernetaqtanyń jobasy

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń Qoldanbaly lıngvıstıka bólimi statıstıkalyq negizdegi pernetaqtanyń mynadaı jobasyn usynyp otyr.



A (A) árpi – jıilik sózdik boıynsha 1-shi orynda turǵan eń jıi kezdesetin árip. Sondyqtan mamandar pernetaqtada A árpi basýǵa ońtaıly bolyp sanalatyn ortańǵy qatarǵa kırılldegi A árpiniń ornyna qoıǵan.

Jıilik sózdikte jıiligi jaǵynan 2-shi orynda turǵan E (E) árpi osyǵan sáıkes oń qolǵa ekinshi kertpeniń ústine qoıylyp otyr.

Jıilik sózdikte 3-shi orynda turǵan Y (Y) árpi de ortańǵy qatarǵa A-nyń sol jaǵyna ornalastyrylǵan.

N (N) árpi jıiligi boıynsha 4-shi orynda tur. Sonymen qatar árip tirkesiniń jıilik sózdiginde A-dan keıin jıi tirkesetin árip (AN). Sondyqtan N árpin A árpinen keıin qoıý statıstıkalyq turǵydan durys.

І (I) árpi – jıiligi boıynsha 5-shi orynda. Sondyqtan ortańǵy bóliktiń joǵarǵy qataryna E-niń ústine, oń jaq qolǵa latynnyń burynǵy 1-si turǵan batyrmaǵa ornalastyrylǵan.

T (T) árpi – jıiligi boıynsha 6-shy orynda. Árip tirkesi boıynsha da tirkes basynda 6-shy orynda tur. Sondyqtan ústińgi ortalyq bólikke ornalastyrylǵan.


A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Qoldanbaly lıngvıstıka bóliminiń 2-shi jobasy mynadaı:

Bul joba aprobatsııadan ótken 5-shi nusqamen birdeı deýge bolady. ıAǵnı oń jaq shettegi tynys belgileri turǵan jerge pernetaqtada joq qazaq áripteri ornalastyrylǵan. 5-shi nusqadan aıyrmashylyǵy – olardyń oryndary aýysqan.


Ulttyq pernetaqtany ázirlegende neni eskerý kerek?

Aıman Jańabekova qazaq tiliniń ulttyq pernetaqtasyn jasaýda mynadaı usynystardy eskerý qajettigin aıtady. Birinshiden, pernetaqtaǵa qaripterdi ornalastyrýda jeke áripter men tirkesterdiń qoldanys jıiligin basshylyqqa alý qajet. Ekinshiden, qazaq tili áripterin kompıýterdiń pernetaqtasyna ornalastyrýda qatar qoldanylatyn áripterdi bir birinen alshaq ornalastyryp, jıi ushyrasatyn jeke áripterdi suq saýsaq basatyn aýdanǵa ornalastyrý qajettiligin basshylyqqa alǵan jón.

«Odan bólek jıi kezdesetin tirkesterdi qatar ornalastyrmaı, oń qolmen sol qol basatyn aýdandarǵa parallel ornalastyrǵan durys. Qazaq tilinde árip tirkesteri kóbinese daýysty men daýyssyz qatar keledi, sol sebepti daýysty, daýyssyz dybystardy eki qol bólip basatyndaı pernetaqtanyń eki jaǵyna bólip alshaq ornalastyrý kerek. Sóz basynda jıi kezdesetin áripterdi oń qolǵa beıimdep, pernetaqtanyń oń jaq bóligine qoıǵan abzal. Árip tirkesteriniń jıilik sózdiginen eń jıi kezdesetinderin ǵana negizge alý kerek. Pernetaqtaǵa áripterdiń qoldanys jıiligin eskere otyryp, fızıkalyq turǵydan kúshti saýsaqtan álsiz saýsaqtar retimen ornalastyrýdy durys dep tanımyz. Eger áripterdi pernetaqtaǵa osy qoldanys jıiligine sáıkes ornalastyrsaq, mátin terýde ýaqyt únemdiligi, fızıkalyq kúshti az jumsaý sııaqty nátıjelerge qol jetkizýge bolady», – dep sózin túıindedi Aıman Jańabekova.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Aıan Bekenuly

Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Kojakeldıev E.
Kojakeldıev E.
954-059
REDAKTOR
Erbol Janat
Erbol Janat
954-059
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059

MURAǴAT