+7 (701) 759 90 19
USD 377.19 EUR 408.99
RUB 5.93 CNY 54.02
Jańalyqtar

Qytaıdaǵy dástúrli qazaq medıtsınasy úlken suranysqa ıe: qazaqy etikpen emdeý, kıiz úı úlgisindegi tigis

2020 jylǵy 13 qańtar 15:35
Bólisińiz:
Qytaıdaǵy dástúrli qazaq medıtsınasy úlken suranysqa ıe: qazaqy etikpen emdeý,  kıiz úı úlgisindegi tigis

NUR-SULTAN. QazAqparat- Sanamyzdy sansyratqan qıly zaman kelmeske ketip, táýelsizdik tańy atqan shaqta ultymyzdyń asyl jaýharlaryn aldymen ózimiz tanyp, bilýimizge týra keldi. Osy úrdispen talaı dúnıemiz túgendeldi. Árıne, halyq qazynasy mol, ony qaza tússe ǵana arshylady. Sol ulttyq mádenıettiń ashylmaǵan qyrlarynyń biri - qazaq halqynyń dástúrli medıtsınasy.

Uqsas jańalyqtar
MÁMS júıesi boıynsha shetel azamattaryna qandaı kómek kórsetiledi Donorlyqqa marqumnyń týystary kelisim beredi - Eljan Birtanov Qytaıda bir táýlikte 5 myń adam koronavırýs juqtyrdy

Qazaq medıtsınasy - qazaq emshiligi nemese qazaq shıpagerligi dep atalyp keledi. Jurt arasynda «halyq emshiligi» dese úrke qaraıtyn, ony baqsy, balger, kóripkel dep qabyldaıtyn kózqaras búginde saqtalyp otyr. Al, anyǵynda halyq shıpagerligi osy zamanǵy medıtsına qalyptasqanǵa deıin, ǵasyrlar boıy ultymyzdyń ósip-ónýine ózindik yqpalyn tıgizip keldi. Súıte tura osy ýaqyttarǵa deıin tolyq tarıhy jazylmaǵan, zerttelip, birizdilenbegen ulttyq mádenıettiń qabyrǵaly, mańyzdy bir salasy - qazaqtyń emshilik óneri.

Álemdik órkenıette densaýlyqty saqtaý jónindegi kóptegen málimetter Shyǵystyń, Mysyrdyń, Qytaıdyń, Grektiń, Tıbettiń ejelgi qoljazbalarynda kóbirek ushyrasady. Sol zamannyń ózinde Gıppokrat, Arıstotel, Ibn Sına, Kornelıı Tsels, ál-Farabı sııaqty ǵalym-fılosoftar densaýlyq saqtaýdyń tásilderin zerttegen. Dese de, dúnıedegi barsha halyqtar ózine tán dástúrli halyq emshiligin shama-sharqynsha damytyp, saqtap otyrǵan. Solardyń ishinde qazaqtyń dástúrli medıtsınasy da bar.

Tarıhı tanymmen zerdelesek, qazaq shıpagerliginiń tamyry tereńde jatqanyn ańǵaramyz. Ol - halqymyzdyń ata-tegin quraıtyn saqtar, ǵundar, alandar, qańlylar, úısinderden jáne odan da erte zamannan bastaý alady. Buny tarıhı zertteýler men arheologııalyq qazba qaldyqtarda rastaı tústi. Soǵysta jaralanǵan Saq sarbazdarynyń jarasyn tańatyn emshilerdi «jaryqshy, qaryqshy, tańǵyshy» dep ataǵany tarıhı derekterde ushyrasady. Sondaı-aq, ataqty ǵulama ǵalym ál-Farabı densaýlyq saqtaýdyń tásilderin de zerttegen. Onyń shıpagerlik jóninde jazǵan shyǵarmalary ózinen keıingi Ibn Sına sekildi ǵalymdarǵa úlken yqpal jasaǵany málim. Al qazaq medıtsınasynyń túp kitaby dep XY ǵasyrda jazylǵan ǵulama shıpager Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń (1388-1478) «Shıpagerlik baıan» atty medıtsınalyq entsıklopedııasyn ataýǵa bolady. «Shıpagerlik baıan» kitabynda ósimdikten alynatyn 728 túrli, jan-janýarlardan alynatyn 318 túrli, metall-metalloıdtardan túziletin 318 túrli shıpalyq qasıeti bar dárilerdiń ataýy, 500-ge tarta anatomııalyq ataýlar kezdesedi. Osy dáıekterdiń ózi qazaq halqynyń dástúrli medıtsınasynyń erte ýaqyttarda-aq jaqsy damyǵandyǵyn aıǵaqtap turǵandaı.

Mine, osylaısha ǵasyrlar kerýeninde suryptalyp, kemeldenip jetken dástúrli ónerimizdiń búgingi kúni de shoqtyǵy bıik turǵanyn aıtqymyz kelip otyr. Ásirese Qytaıda turatyn qandastarymyzdyń ortasynda bul óner óz ómirsheńdigin saqtap, qoǵamda qajettilik týǵyzyp, damyp jatyr.

Qytaıda 7 ulttyń halyqtyq medıtsınasy jaqsy damyǵan. Oǵan qytaı, tıbet, mońǵol, uıǵyr, hmong (mıao), koreı jáne qazaq emshilikteri kiredi. Qazaq halyq emshiligi úshin 1985 jyly Qytaıdyń Altaı qalasynda Qazaq medıtsınasyn damytyp, praktıkalyq turǵydan qoldanysqa engizý úshin «Qazaq medıtsınalyq aýrýhanasy» ashylǵan. Aýrýhanada 213 qyzmetker jumys istegen. Bul qazaq medıtsınasymen jumys isteıtin derbes klınıkanyń dári-dármek jasaıtyn zerthanalyq bólimderi de bolǵan.

Osy ulttyq ortalyqtyń ashylýyna muryndyq bolǵan, Belgili qoǵam qaıratkeri, 1979-1994 jyldary QHR Altaı aımaǵynyń (quramynda 7 aýdan bar) ákimi bolǵan Qadys Jánábilulynyń «QazAqparatqa» bergen bir suhbatynda aýrýhana qalaı ashylǵany týraly aıtqan bolatyn.

«Men 1985 jyly Úrimji qalasynda ShUAÓ-niń jetinshi besjyldyq josparyn talqylaýǵa qatystym. Sol besjyldyq josparda «uıǵyr men mońǵol ulttaryna dástúrli ulttyq emhana salynady» - dep jazylypty. Men jospardy ázirlegen jaýapty adamdarǵa «Shynjańda uıǵyr ultynan keıin qazaqtar kóp qonystanǵan, qazaqtardyń ulttyq emhanasyn salýǵa nege qarjy bólmeısizder?» - dep suraq qoıdym. Olar «qazaqtyń ulttyq medıtsınasy bar bolsa, aldymen ózderińiz bastap, basqalarǵa tanytyńyzdar» degen pikir aıtty. Altaıǵa kelgen soń «Qazaq emhanasyn» saldyrýdy qolǵa aldym. Kedergiler de kóp boldy. Jumysymyzǵa sol kezdegi ShUAÓ tóraǵasynyń orynbasary Qydyrbaı Múrsálimuly barynsha qoldaý kórsetti. 1987 jyly Altaıǵa saparlaı kelgen QHR densaýlyq saqtaý mınıstiri Súı ıÝlı de salynyp jatqan ulttyq emhanany kórip, qyzǵýshylyq tanytty. Ol, emhanany keńeıtip zamanǵa saı, kemeldi ortalyq etip quryp shyǵýǵa nusqaý berdi. Burynǵy bólingen qarjyǵa ústemelep 3 mıllıon ıýan aqsha qosyp berdi. Osylaısha tolyqqandy jumys isteıtin, naǵyz zamanǵa saı dástúrli qazaq emhanasy boı kóterdi», - dedi Qadys Jánábiluly.

Mine osydan bastap Qytaı jerinde ultymyzdyń dástúrli medıtsınasy jańa súrileýmen, qarqyndy damý jolyna qadam basty. 1992 jyly Qytaıda qazaqtyń ulttyq medıtsınasyn zertteýge, júıelestirýge jol salý úshin Іle Qazaq avtonomııaly oblysy «Іle Qazaq avtonomııaly oblystyq qazaq shıpagerlik- dárigerlik qoǵamyn» quryp, «Іle medıtsınasy», «Qazaq shıpagerligi» sekildi jýrnaldar ashty. Al 2008 jyly Altaıdaǵy medıtsınalyq kolledjde «Qazaq emshiligi» mamandyǵy oqytyla bastady. 2011 jyly Qytaıdaǵy aldyńǵy qatarly oqý oryndarynyń biri Shyńjań medıtsınalyq ýnıversıtiniń qabyrǵasynda «Shyńjań qazaq medıtsınalyq fakýlteti» quryldy. Fakýltetti qurýdyń aldynda qazaq medıtsınasynyń názirııalyq (teorııalyq) negizderi, ishki aýrý, syrtqy aýrý, anatomııasy, fızıologııasy, shóp dárileri, emdeý ádisteriniń barlyǵy zerttelip qytaı tilinde jáne qazaq tilinde birdeı oqýlyqtarǵa engen. Bul oqý quraldary Qytaıdyń medıtsına jáne oqý-aǵartý mınıstrligi tekserýinen ótken. Oǵan «Qazaq shıpagerliginiń negizdik nazarııasy (teorııasy)», «Qazaq shıpagerliginiń anatomııasy», «Qazaq shıpagerliginiń retsept jınaǵy», «Qazaq shıpagerliginiń dári materıaldary», «Qazaq dárigerlik shejiresi», «Shıpagerlik qazyna» sekildi kóptegen oqýlyqtar engen.

Qazirgi kúni Shyńjań kóleminde úlkendi-kishili 20-dan asa ulttyq medıtsınany negiz etken qazaq aýrýhanasy, 4 ǵylymı zertteý ortalyǵy bar. 2011 jyly úkimet 10 mıllıon ıýan aqsha bólip, «Shyńjań-Qazaq shıpagerlik dári zertteý ortalyǵyn» qurdy. Ortalyq naqty tájirıbeler júrgize otyryp, dárilik shópterdiń quramyn tekserip, qarapaıym emshiler jasaıtyn dárilerdi memleket deńgeıinde moıyndalatyn dárilik ónimge aınaldyrdy. Qazaq shıpagerlik dári zertteý ortalyqtary daıyndaǵan 40-qa jýyq dári ónimi Shyńjańdaǵy aýrýhanalarda qoldanýǵa bolatyn ónim bolyp bekitilgen.

Budan bólek aýdandyq deńgeıde de qazaq medıtsınasymen em jasaıtyn aýrýhanalar kóptep salyna bastaǵan. 2013 jyly Tarbaǵataı aımaqtyq úkimet Toly aýdanynda qazaq medıtsına aýrýhanasyn salýǵa 32 mıllıon 500 myń ıýan qarjy bólip, ol 2016 jyly shildede paıdalanýǵa berilgen.

Sońǵy málimetter týraly aıtar bolsaq, 2020 jyldyń 1-shi qańtar kúni, qytaıda eń alǵash qurylǵan «Altaı aımaqtyq dástúrli qazaq medıtsınalyq aýrýhanasy» jańa ári erekshe ǵımaratqa kóshkeni týraly aqparat jaryqqa shyqty. Memlekettik 2- shi dárejeli ulttyq aýrýhana ataǵyna ıe «Altaı aımaqtyq dástúrli qazaq medıtsınalyq aýrýhanasy» memlekettiń «12-shi besjyldyq» damý josparynda túıindi damytylatyn ulttyq emhanalardyń qataryna engen. Sondaı-aq, 2015-shi jyly Qytaıdyń «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi» jobasynyń aıasynda «Halyqaralyq qazaq ulttyq medıtsınasymen emdeý ortalyǵy» bolyp qurylǵan.

Osy ulttyq medıtsınalyq ortalyqtyń basshysy Batıma Qaraqulqyzynyń aıtýynsha, jańa ǵımaratqa kóshý arqyly aýrýhana naýqastarǵa burynǵydan da jaqsy, zaman talabyna saı sapaly medıtsınalyq qyzmetter usyna alatyn bolǵan.

«Altaı aımaqtyq dástúrli qazaq medıtsınalyq aýrýhanasy» jańa qonysqa kóshkennen keıin, medıtsınalyq jabdyqtary jańaryp, tolyqtanyp, dıagnostıka jáne emdeý tehnologııasy zamanǵa saı kemeldendi. Ortalyqta dárilik bulaý vannalary, ishki aýrýlar bólimi, gınekologııa, dermatologııa, revmatologııa, ortopedııa t.b bólimder jumys isteıdi. Jańa aýrýhana ǵımaratynyń jalpy aýdany 39000 sharshy metrdi quraıdy», - deıdi Batıma Qaraqulqyzy.

Shyńjań medıtsına ýnıversıtetiniń professory, m.ǵ.d., «Shyńjań-Qazaq shıpagerlik dári zertteý ortalyǵynyń» jetekshisi Ásııa Beısenbaıqyzynyń aıtýynsha, budan keıin dástúrli qazaq emshiligin –«halyq emshiligi» dep atamaı, ony «qazaq medıtsınasy» dep ataǵan jón deıdi.

«Qytaı elinde dástúrli qazaq emshiligin sońǵy kezderde halyq emshiligi demeı, qazaq medıtsınasy dep tanydyq. Óıtkeni qazaq shıpagerligi júıelenip, medıtsına ǵylymnyń bir salasy bolyp qalyptasty. Nege deseńiz, bizde qazaq emhanalary bar. Qazaqtyń óz tásilderimen, ózindik dárilik shópterimen emdeıtin zamanýı emdeý júıesi qalyptasty. Qazaqstanda emniń birden-bir saqtalǵan túri tek qana synyqshylyq dep aıtýǵa bolady. Evropada ota jasatyp, buǵana qabyrǵalaryn durys sala almaǵan jaǵdaılar kezdesedi. Al, qazaq medıtsınasynda botanyń jilinshigin ákelip, adamdardyń buǵana qabyrǵasyn almastyryp salǵan. «Qazaq medıtsınasynyń aýrýlary, dıagnoz qoıý ádisteri» degen qalyń kitap baspadan shyqty. Onda qaısy aýrýǵa qandaı ádispen dıagnoz qoıady jáne Qazaq medıtsınasynyń Shyǵys jáne Tıbet medıtsınasynyń dıagnoz qoıý ádisteriniń parqy jaıly bári tolyq jazylǵan»,- deıdi professor Ásııa Beısenbaıqyzy.

Jalpy qazaq ulttyq medıtsınasy túrli naýqastarǵa em jasaýǵa qaýqarly eken. Onda qantty nesep aýrýy, tynys jol aýrýlary, júrek qan tamyr aýrýlary, júıke (nerv) júıesiniń aýrýlary, as qortý júıesiniń aýrýlary, ártúrli súıektiń ósip, qalyńdaýy, bel, moıyn omyrtqa súıegi shemirsheginiń ósýi, ár túrli súıek týberkýlezi, súıek kemiginiń qabynýy, teri aýrýlary syndy san túrli aýrý túrlerin emdep, saýyqtyra alady.

Sondaı-aq, Qytaı elinde óz halqynyń dástúrli medıtsıasyn damtyp, jurtqa áıgileýge aıanbaı eńbek etip júrgen bilikti ǵalymdarymyzda az emes kórinedi. Solardyń biri Shyńjań medıtsına ýnıversıtetiniń janyndaǵy birinshi emhanasynyń professory, m.ǵ.d., súıek mamany Jasarat Jáleluly. Onyń medıtsına salasyna qosqan jańalyǵy talaıdy tań qaldyrǵan. Jasarat Jáleluly medıtsınaǵa «kıiz úı úlgisindegi tigis túrin» engizip, bul eńbegin aldy­men Qytaıda, odan keıin AQSh-ta patent­tegen. Ǵalymnyń «kıiz úı formasyndaǵy tigisiniń» kóptegen artyqshylyǵy bar. Onda adamnyń synǵan súıegine ota jasap, ony erekshe ádispen tikkennen keıin gıpspen qatyrýdyń qajeti bolmaǵan. Ǵalym bul em túrine «kıiz úı úlgisindegi ota jasaý ádisi» dep at qoıypty.

Beıjiń, Shanhaı, Gýańjoý sekildi qalalardyń iri medıtsınalyq ortalyqtarynda jumys istegen bilikti qazaq ǵalymnyń kádimgi qazaqy etikke baılanysty taǵy bir sony jańalyǵy da bar. Atap aıtqanda, ol adamdarda, ásirese, sportshylarda jıi kezdesetin ókshe tirseginiń úzilýin pyshaq tıgizbeı, kádimgi qazaqy etikpen emdeýdi qolǵa alǵan. Munda naýqas em alý kezinde tósekke tańylyp jatpaıdy. Kerisinshe, arnaıy daıyndalǵan qazaq etigin kıip alyp, qajetti árketti jasap otyrsa jetkilikti. Mamannyń bul jańalyǵy Qytaıda patent alǵan.

Joǵardaǵy aıtylǵan derekterdi qorta aıtsaq, Qytaı elindegi qazaqtardyń qazaqtyń dástúrli medıtsınasy úshin biraz eńbektengeni, ónimdi jumys atqarǵanyn kóremiz. Al qazaq jerinde qazaq emshiligin baqsy-balger, qara emshi, kóripkel bolmysynda tanıtyn jaǵymsyz túsinik jurtqa keń jaıylǵan. Sondyqtan bolar qazaqtyń ulttyq medıtsınasyn kórkeıtip, kógertetin memlekettiń tikeleı qoldaýy men naqtyly josparly jumys kestesi áli jasalmaı otyr. Qazirgi kúni Qazaqstanda qazaq medıtsınasyn damytýǵa tek jekelegen qoǵamdyq uıymdar ǵana atsalysyp júr.

Ulttyń densaýlyǵy - memleketimizdiń bolashaǵy. Endeshe, ózimizge ǵana tán qazaqtyń dástúrli medıtsınasynyń bolashaǵy - qazaqtyń bolashaǵy bolmaq! Sondyqtan da jurt mereıi ósken, el eńsesi kóterilgen búgingi kúni qazaq halqynyń dástúrli medıtsınasyn damytýdy qolǵa alǵanymyz oryndy bolar edi!



Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Basty sózder: Medıtsına,
Bólisińiz:

Avtor:

Baqytjol Kákesh

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Erbol Janat
Erbol Janat
954-059
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059
REDAKTOR
Aıdar Ospanalıev
Aıdar Ospanalıev
954-059

MURAǴAT