+7 (701) 759 90 19
USD 433.15 EUR 515.06
RUB 5.61 CNY 66.06
Jańalyqtar

Erbol Tileshov: Latyn qarpindegi jańa qazaq álipbıi jobasyn jasaýǵa 3500 til mamany qatysty

2021 jylǵy 29 qańtar 09:30
Bólisińiz:
Erbol Tileshov: Latyn qarpindegi jańa qazaq álipbıi jobasyn jasaýǵa 3500 til mamany qatysty

NUR-SULTAN. QazAqparat – Úkimet keshe latyn grafıkasyndaǵy jetildirilgen qazaq álipbıiniń jobasyn jarııalady.

Uqsas jańalyqtar
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý baǵytynda jumys isteıtin ǵalymdar bekitildi Balqash jastary balalarǵa aǵylshyn tilin tegin úıretedi

Jyldar boıy júzdegen ǵalymnyń talqysynan ótken álipbıdiń bul jobasyn jasarda jekelegen til mamandarynyń da, halyqtyń da pikiri eskerilgen sekildi. Bul baǵyttaǵy endigi qadam qandaı bolmaq? Osy jáne ózge de suraqtardy bul istiń basy-qasynda júrgen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Erbol Tileshovke qoıyp kórgen edik.

- Erbol myrza, búgin Úkimet álipbı jobasyn maquldady. Bul nusqany sońǵy ári naqty joba deýge bola ma?

- 2019 jyly 21 qazanda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovaǵa álipbıdi jetildirý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Sol tapsyrma boıynsha kúni keshege deıin bizge kelip túsken 30-ǵa tarta álipbı jobasyna saraptama jasadyq. Jalpy álipbı túzýdiń úsh túri bar. Apostrofty qoıdyq, dıgrafty qoıdyq. Úshinshi túri, ıaǵnı bul – árbir tańbanyń mazmunyn beretin álipbı. Sodan keıin bizge jobalaryn usynǵan áriptesterdiń jartysy biz usynǵan ǵylymı prıntsıpke negizdeldi. ıAǵnı ýmlıaýt ( ̈ ), makron ( ˉ ), sedıl ( ̧), brevıs ( ̌ ) tańbalary engizildi. Kúni búginge deıin joǵaryda ataǵan eki nusqany almaı, osy úshinshi nusqany tańdap otyrmyz.

Bul nusqany qalaı jasadyq? Áripteri túriktiń álipbıine uqsaǵanymen bul nusqa túriktiki nemese ázerbaıjandyki emes. Halyqaralyq fonetıkalyq álipbı degen bar. Onda 52 qosymsha dybys jáne 107 tańba bar. Ol – 160 tańbadan turatyn qor ǵoı. Osy qordan elder álipbı alsa, ol ýnıkodqa da, ІT-tehnologııaǵa da kiredi, álemge tanymaldyǵy artady. Kidiris bolmaıdy. Álipbı jasarda biraq negizi oǵan súıengen joqpyz. Másele – qazaq tiliniń tabıǵatyn bilý kerek boldy. Akýt álipbıinde biz bárine - daýystyǵa da, daýyssyzǵa da, jýanǵa da, jińishkege de akýt qoıdyq. Endi bul álipbıdiń ereksheligi – daýysty jińishke dybystarǵa ýmlıaýt (Á, Ó, Ú) qoıylýynda. Odan keıin baryp qysqa daýyssyz dybysqa búkil álem brevıs qoıady. Uzyn dybystylarǵa(U) makron qoıady da, mysaly «Sh» tańbasyn sedılmen belgileıdi. Biz osy tórt dıakrıtıkalyq belgini tańdadyq. Sóıtip, qazaq tiliniń dybystyq júıesinde bir dybysqa bir tańba berildi. Apostroftyń kezinde tańbanyń janynda útir boldy da, ol tańbaǵa berilgen be, álde kele jatqan áripke berilgen be – sol jaǵy túsiniksiz bolyp ketken. Akýttyń kezinde maǵynasyna qaramaı, bárine jamyratyp akýt qoıdyq ta, ch men sh-ǵa dıgraf qoıdyq. Sodan álgi «ashana» sol álipbımen «ashanaǵa» aınalyp, biraz áńgime shyǵyp ketti ǵoı. Al myna álipbıde ondaı shatasý bolmaıdy. Árbir dybystyń óziniń menshik tańbasy bar. Sondyqtan bul álipbı – ǵylymı negizdi nusqa.

- ıAǵnı álipbıdiń bul nusqasy jasalarda buǵan deıingi syn-eskertpelerdiń bárin eskerýge tyrystyńyzdyr ǵoı?..

- Álipbıdiń bul nusqasyn bir nemese eki adam oılap tapqan joq. Ony ázirleýge orfografııalyq jumys toby, Til bilimi ınstıtýty, Almatydaǵy ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıteti men Nazarbaev ýnıversıteti bastaǵan 9 iri joǵary oqý ornynyń, eki ǵylymı ortalyqtyń, 11 ǵylymı mekemeniń ǵalymdary qatysty. Sóıtip, biz respýblıka boıynsha byltyr jáne bıyl muny oqýshydan bastap ǵylym doktoryna deıin 5 aprobatsııadan ótkizdik. Sodan soń eki birdeı ashyq talqylaý boldy. Osy álipbıdiń jobasyn berdik. Sol kezde 1 ǵana tańba ózgertildi. Naqtyraq aıtqanda, «ń» tańbasynyń ústine toqym sııaqty belgi qoıǵanbyz. Biraq muny jurt qabyldamady. Sodan keıin osy áripke bútin tańba bereıik dep sheshtik.

- Ń-dy qutqaryp qalǵan ekensizder...

- Iá, solaı. Óıtkeni bútin tańba berilmese, qońyraýdy qonyraý deımiz de, artynsha bul áripti joǵaltyp alýymyz múmkin. Álipbıdiń osy nusqasyn ázirleýge 3 500 til mamany qatysty. Olardyń bári de qazaq tili men ádebıetiniń mamandary. Qazaqstanda qazaq tili jáne ádebıeti boıynsha 50 kafedra bar eken. Solardyń bári qarady. 99 ortalyqta, Ybyraı Altynsarın atyndaǵy bilim akademııasynda ǵalymdary men Qaztesttiń mamandary qatysyp, 5 synama, 2 ashyq talqylaý, jumys tobynyń 11 otyrysy boldy. Aınalyp kelgende 18 shara ótkizýmen qatar, táýelsiz sarapshylardy da talqyǵa tarttyq. Aldynda eki álipbı nusqasyn synaǵan, kelispegen mamandarmen keńestik. «Synaıdy ekensizder, endeshe birlese jumys atqarsaq qalaı?» dep bizdiń sózimizdi sóıleıtin adam emes, synshy izdedik. Sondyqtan Memleket basshysy da, Bilim jáne ǵylym mınıstri men Mádenıet jáne sport mınıstri de «bul máseleni endi ǵalymdar ǵana sheshsin» dep, solardyń erkine berdi. Sóıtip, álipbı jobasyn jasaýǵa 4 jumys tobynyń ǵalymdary qatysty.

Álipbıdiń bul nusqasyn biz Ulttyq bankke de jiberdik. «Ulttyq bank osy tańbalarmen jumys isteı ala ma?» degen suraqtyń jaýabyn alý kerek edi. «Qazǵaryshqa» da saraptamaǵa joldandy. Olar da óziniń oń qorytyndysyn berdi. Artynsha eki halyqaralyq semınar-keńes ótkizdik. Oǵan ázerbaıjan, túrik, ǵaǵaýyz, tatar, ózbek, qyrǵyz ǵalymdaryna deıin qatysyp, talqyladyq. Álemdik tájirıbede dıakrıtıkalyq tańbalardy qoldaný» atty taqyrypta ǵylymı keńes ótkizdik. Oǵan bes memlekettiń 18 ǵalymy qatysty.

- Olardyń álipbıimizdiń osy nusqasyna kelgende pikiri qandaı boldy?

- Olar negizinen qoldady. Biraq túrik aǵaıyndar tarapynan mynadaı oı boldy. Biz osyǵan deıin Almaty dep jazyp, y árpin y retinde qoldana berdik qoı. Olar biz sııaqty y-ǵa taıaqsha bermeısińder me dedi. Biraq túrik álipbıinde y bolǵanymen, i joq. Sodan keıin biz olarǵa «túrik aǵaıyndar, aıyp etpeńizder, bizde y men i-de bar. Sondyqtan bul arada biz túriktiń tájirıbesin qoldana almaımyz» dedik. Rasynda da, bizdiń ózimizdiń tól áripterimiz bar ǵoı. Jalpy y árpi qazaq álipbıinde jıi kezdesedi. Oǵan taıaqsha jalǵap qoısaq, sóılemniń ishi taıaqshaǵa tolyp ketedi. Qazaqta y – á men e-den keıingi eń jıi kezdesetin úshinshi árip. Búkil táýeldik nemese jiktik, kóptik septiktiń bári de y árpine baılanǵan. Baramyn, bardym, qalalardyń, salalalardyń deseń de, y árpin esh aınalyp óte almaısyń. Sondyqtan taıaqsha bolsa ol kórinbeı qalady. Sol sebepti biz oǵan ashyq tańba kerek dep, qazirgi ý-ymyzdy y-ǵa qaldyrdyq. Mine osyndaı sheshimge keldik.

- Bul joba Parlamentke qaralmaı ma?

- Keshe Úkimette ol bekitilgen joq. Ony bekitetin tulǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti. Ol endi Prezıdentke usynylady. Ony tek Úkimet maquldady. Bul – áli joba ekenin esten shyǵarmaıyq.

Joba Parlamentke barmaıdy. Osyǵan deıin álipbıdi bekitken elderdiń tájirıbesin kóp zerttedik. Sonda álipbıin bekitken memleketterdiń 90 paıyzynda álipbıdi Parlament emes, Prezıdent bekitedi eken. Sol memleketterdiń 7 paıyzynda Úkimet, qalǵan 3 paıyzynda ne Parlament, ne komıssııa bekitedi.

- Ótkende bir jıynda A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ulttyq pernetaqtanyń birneshe nusqasyn usynǵan edi. Úkimette ulttyq pernetaqtanyń QWERTY jobasy da maquldandy ma?

- QWERTY-di tańdadyq. Óıtkeni pernetaqtaǵa kelgende qansha joba bolǵanymen, oǵan jiti qaramasa bolmaıdy. Biz jıi kezdesetin áripterdiń bárin pernetaqtanyń ortasyna qoıyp qoısaq, jurt shatysady. Jańa álipbıin endi úırenip jatqan halyqqa pernetaqtany taǵy ózgertsek qıyndyq týdyrady. Sondyqtan myna jaıdy eskerý kerek: mysaly Amerıkada pernetaqtanyń 6-7 túri bar. Negizgisi QWERTY bolǵanymen, qalǵan pernetaqtalarmen de jumys istele beredi. Esepshiler nemese matematıkter úshin basqa pernetaqtany paıdalaný tájirıbeleri álem elderinde bar eken. Mysaly aǵylshyndarda onyń 6-7 túri bar.

Aıqyndalǵan pernetaqta – qazir bári paıdalanyp júrgen pernetaqta. Bizdiń áripterimiz óz ornynda tur. Qazaqtyń áripteri oń qoldyń yńǵaıyna qaraı ornalastyrylǵan. Pernetaqtanyń aldynda otyrǵanda kóbinese oń qol kóbirek jumys isteıdi ǵoı. Ústindegi sandardyń ornyn bosattyq.

- Endigi jumys reti qalaı bolady? Álipbıdiń osy jobasy Prezıdenttiń aldyn qashan barady? Boljamyńyz qandaı?

- Amandyq bolsa Úkimettiń tıisti hattamasy shyǵady. Sol hattamada tapsyrma beriledi. Naqty aıta almaımyn. Meniń boljamym boıynsha, osy álipbı bir-eki aıdyń ishinde bekitilýi kerek!

Latyn álipbıin qazaq oılap tapqan joq. Sondyqtan qazaq tilin biz oǵan beıimdeımiz. Aǵylshyn beıimdemeıdi – 26 tańbasyn qoıa salady. Al bizdiń dybystarymyzǵa eki nemese úsh tańba bere almaısyń. Sondyqtan biz ústine belgi qoıdyq. Biraq ár belginiń mazmuny, ǵylymı negizi bar ekenin taǵy da atap ótkim keledi.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Aıan Bekenuly

Uqsas jańalyqtar
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Kojakeldıev E.
Kojakeldıev E.
954-059
REDAKTOR
Bakytjan Erbasov
Bakytjan Erbasov
954-059
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059

MURAǴAT