+7 (701) 759 90 19
USD 405.69 EUR 455.51
RUB 5.72 CNY 57.42
Jańalyqtar

Búgin saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni

2020 jylǵy 31 mamyr 01:28
Bólisińiz:
Búgin saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni

NUR-SULTAN. QazAqparat - Búgin - HH ǵasyrdyń basynda talaıdy sarsańǵa salyp, qasiret shektirgen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni. Dál osy kúni 1920 jyldardyń sońynda jáne 1932-1933 jyldar aralyǵynda qasaqana uıymdastyrylǵan jasandy zaýaldan zardap shekkenderdi de eske alamyz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1997 jyldan bastap atap ótilip kele jatqan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni Qazaqstan úshin aıryqsha maǵynaǵa ıe. «Halyq jaýlaryn» anyqtaý boıynsha qatań saıasattyń saldarynan qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń ózderi ǵana emes, olardyń jaqyndary da zardap shekti. Qazaqstanda 103 myńnan astam adam qýǵyn-súrginge ushyrady, 25 myńnan astamy atý jazasyna kesildi. Jazyqsyz jazalanǵandardyń qatarynda Á. Bókeıhan, A. Baıtursynuly, M. Tynyshbaev, M. Dýlatuly, T. Rysqulov, M. Jumabaev, S. Seıfýllın, І. Jansúgirov, B. Maılın, S. Asfendııarov sııaqty kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, mádenıet jáne saıasat salasynyń qaıratkerleri boldy.

Osynaý qazaq halqy úshin ataýly data qarsańynda, keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna úndeý jarııalap, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy tapsyrǵanyn jarııa etken bolatyn. «Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń árqaısysyn este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Bolashaqtyń berik negizi Táýelsizdikten bastaý alady. Ótken ǵasyrdaǵy eń qıly kezeńniń birinde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etý – barshamyzdyń perzenttik boryshymyz», - degen edi Qazaqstan Prezıdenti.

Qazirgi ýaqytta jańadan qurylatyn komıssııa mıssııasy da belgili bolyp otyr. Ony QR Prezıdenti Ákimshiligi basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev áleýmettik jelidege paraqshasynda tarqata aıtyp bergen-di.

«Jańadan qurylǵan organnyń mıssııasy - saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı saıası jáne zańdy túrde aqtaý jaqsatynda júıeli jumystardy uıymdastyrý. Prezıdenttiń komıssııa aldyna qoıǵan mindetteri jáne onyń aıasynda júrgiziletin jumystar mynadaı: Birinshiden, jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly zańnamalyq usynystar ázirleý; Ekinshiden, japaı saıası qýǵyn-súrgin qurbanyna teńestiriletin jáne saıası aqtaýǵa jatatyn tulǵalar sanatyn bekitý; Úshinshiden, aqtalǵandardy máńgi este qaldyrý, olardyń jerlengen jerlerin izdeý jáne kútip-ustaýdy retke keltirý boıynsha usynystar ázirleý; Tórtinshiden, aqtalǵandardyń quqyqtaryn qalpyna keltirý máseleleri boıynsha ótinimder men shaǵymdardy qaraý. Atalǵan mindetter memlekettik komıssııa jumysy sulbasyn naqty beıneleıdi. Onyń barysy jaıynda qoǵamǵa turaqty túrde aqparat beriletin bolady», - degen edi Dáýren Abaev.

Búgingi qazaq zııalylary Qazaqstan Prezıdentiniń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurý bastamasyna tolyqtaı qoldaý kórsetip otyr. Máselen, keshegi keńestik dáýirde, ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń ortasynan bastap 50-shy jyldardyń sońǵy ekinshi jartysyna deıin qazaq dalasy lagerge aınalǵanyna qatysty derekterdi zerdelep, qalam tartqan L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Tarıh fakýltetiniń dekany Tilegen Sadyqov Qazaqstan jerinde 60-qa jýyq lager jáne onyń bólimsheleri bolǵanyn alǵa tartady.

«Tarıhtyń aqtańdaq betteriniń aıtylǵanynan aıtylmaǵany kóp. Arhıv qoınaýyn kóterip, ǵalymdar, osyǵan qatysy bar saıası jáne memlekettik tulǵalardy jumyldyra otyryp, áli de esimi atalmaǵan, belgisiz bolyp qalǵan tulǵalardyń atyn jaryqqa shyǵarý kerek. Súttiń betine shyǵatyn qaımaq bolǵan qazaqtyń birtýar azamattary qurban bolyp ketti. Ujymdastyrý saıasaty tusynda da biz 3,5-4 mln adamymyzdan aıyryldyq dep otyrmyz. Ujymdastyrý kezinde de eń kóp zardap shekken - qazaq halqy. Bul da urda-jyq saıasattyń zardaby. Ýkraındyqtar muny asharshylyq dep jarııalap, onyń qaıǵy-qasiretin zertteý ústinde. Olardyń dereginshe, ýkraındyqtardyń 10 paıyzy zardapqa ushyraǵan eken. Al sol kezeńde qazaqtyń jartysy qýǵyn-súrginge, qyrǵynǵa ushyrap ketti. Osynyń bárin búgingi urpaq, tarıhshylar, ǵalymdar memleket deńgeıinde kótermese qalaı bolmaq? Keler urpaqqa qurbandyqqa ushyraǵan aty-jóni belgisiz birde-bir adam qalmaýy kerek. Sondyqtan bul úndeýdi óte durys qabyldadym. Memlekettik komıssııa quramyna tek sheneýikter kirmeýi tıis. Oǵan tikeleı múddeli basshylyqpen qatar ǵalymdar, zertteýshiler kirýi qajet. Arhıv betterin áli de qoparýǵa tıispiz. Іshki ister, prokýratýra syndy mekemelerdiń arhıvterin kóterýimiz kerek. Sonda kóp materıal tabylady. Prezıdent tapsyrmasymen qurylatyn memlekettik komıssııa mindetine sol kiredi der edim», - dedi ǵalym.

Al Arys» jáne «Ádilet» qorlarynyń basshysy, fılologııa ǵylymynyń doktory, professor Ǵarıfolla Ánes RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 59-babymen bandıtızm aıybymen jáne ekonomıkalyq qylmystardy qarastyrǵan 107-babymen sottalyp ketken birneshe ondaǵan myń qazaqtyń 30 jyldan beri aqtalmaı kele jatqandyǵyna basa nazar aýdarady.

«Shshyn máninde muny ulttyq tragedııa, halqymyzdy tarıhpen tárbıeleý kezinde qural retinde qarastyra almaı otyrmyz. Tarıhymyz tasy shashylyp qalǵan taspıh sekildi. Onyń 99 tasy bolsa biz sonyń jartysyn joǵaltyp alǵanbyz. Tutas tarıhymyzdy, qaraly tarıhymyzdy kóterý, sol tarıhymyz arqyly halyqqa tálim-tárbıe berý, Táýelsizdiktiń qadirin tusindirý máselesinde osy qurylatyn komıssııa jumysy úlken bolýy tıis. Bizge qur maqtan, daraqylyq, dabyra áńgimeden góri naqty iske kóshken jón. 27 jyl iske aspaǵan máseleler atalǵan komıssııa qurylǵannan keıin jónge keletin sııaqty. Elimizde, saılaý, saıası partııalar, oppozıtsııa týraly zańdar qabyldanyp jatyr. Halyq únine qulaq asatyn memleket dep jatyrmyz. Munyń barlyǵy bizdiń 27 jyldan beri aıtyp kele jatqan áńgimelerimizdi qorytyndylaıtyn sııaqty. Sondyqtan Memleket basshysyna úlken rızashylyǵymyzdy bildiremiz», - dedi ol.

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ prorektory, QR UǴA akademıgi Dıhan Qamzabekuly bolsa asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgindi eki bólek kúrdeli de tragedııaly data retinde sanada da, tarıhta da ornyqtyrǵan jón bolar edi degen oıyn alǵa tartady.

«Prezıdent Úndeýin taldap-tarazylaý ústinde qoǵam jáne jaýapty oryndar mynandaı usynysty eskerse deımiz: Birinshiden, saıası zardabyna ádil baǵa berilmegen keńes ókimeti kelmeske ketti. Biraq sol qoǵam aýyr saıası aıyp taqqandardyń urpaǵy tiri. Ata-babasynyń aqtalýyn jáne saıası qetelikterge baǵa berilýin eń alǵash solar kútip otyr. Osy aıada kelmeske ketken patsha ókimetiniń de qýǵyn-súrginderine, onyń qurbandaryna laıyqty saıası baǵa berilgeni durys. Ekinshiden, biz Ashtyq pen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýdy bir kúni atap ótýimiz kerek pe, joq buǵan eki bólek data arnaýymyz qajet pe – osy jaǵyn qaıta qaraý mańyzdy. Bizdińshe, «Qazaqstan ashtyǵy» nemese «Qazaqstan golodomory» - asa qasiretti oqıǵa. Sondyqtan ekeýin bir-birimen baılanysty, biraq eki bólek kúrdeli de tragedııaly data retinde sanada da, tarıhta da ornyqtyrǵan jón», - dedi Dıhan Qamzabekuly.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov komıssııa jumysynyń nátıjesinde qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumysymen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýt qurylýy tıis dep sanaıdy.

«Mundaı ınstıtýt Ýkraınada, Polshada jáne basqa da elderde bar. Tipti keıbir elde saıası qýǵyn-súrgin kórgen adamdardy aqtaýmen aınalysatyn mınıstrlik te bar. Ókinishke oraı, quqyq qorǵaý organdarynyń arhıvteri jabyq. Olardyń bárin ashý kerek. Keıbireýler «Sol kezeńdegi domalaq aryz jazǵyshtar jarııa bolyp ketedi. Solardyń urpaqtaryna nuqsan keledi» dep sanaıdy. Odan qoryqpaý kerek. UQK, Bas prokýratýra, ІІM arhıvterin ashyp, zertteý qajet. Óıtkeni, biz keı kezderi qýǵyn-súrginge baılanysty materıaldardy Úkimettiń qarajaty esebinen kórshi elderdiń arhıvterinen alyp kelemiz. Al ózimizdiń arhıvterimizdi ashsa, eshqaıda sendelmeıtin edik», - dedi tarıhshy.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Marlan Jıembaı

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Kojakeldıev E.
Kojakeldıev E.
954-059
REDAKTOR
Janat Qapalbaeva
Janat Qapalbaeva
954-059
REDAKTOR
Altynbek Kýmarzak
Altynbek Kýmarzak
954-059

MURAǴAT