+7 (701) 759 90 19
USD 425.77 EUR 494.28
RUB 5.95 CNY 66.14
Jańalyqtar

Bolat Sársenbaev: Ata zań - eldiń tabysty saıası jáne ekonomıkalyq damýynyń senimdi kepili

2021 jylǵy 29 tamyz 21:01
Bólisińiz:
Bolat Sársenbaev: Ata zań - eldiń tabysty saıası jáne ekonomıkalyq damýynyń senimdi kepili

NUR-SULTAN. QazAqparat - 30 tamyzda biz elimizdiń eń úlken jáne mańyzdy merekeleriniń biri – Konstıtýtsııa kúnin atap ótemiz. Shynynda, tek Konstıtýtsııa el azamattarynyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn anyqtaıdy. Al olardy qorǵap, saqtaýdyń birden bir kepili Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jaýapkershiligine júktelgen. Osy aıtýly kúnge oraı «Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý ortalyǵy» KEAQ basqarma tóraǵasy Bolat Sársenbaevtyń Qazaqstan halqynyń kúndelikti ómirinde paıdalanyp otyrǵan elimizdiń negizgi normalary men zańdarynyń qalaı ázirlenip, qoldanysqa engizilgeni jónindegi maqalasyn oqyrman nazaryna usynamyz.

Aldymen, elimizdiń alǵashqy zańdary Qazaq handyǵy merzimi kezeńinde qurylǵanyn atap ótý qajet. Osy rette tarıh qoınaýlarynan belgili bolǵan kórnekti qazaq handarynyń – Qasym («Qasym hannyń qasqa joly»), Esim («Esim hannyń eski joly») jáne Táýkeniń («Jeti Jarǵy») zań shyǵarýshylyq belsendilikterin atap ótemiz.

«Jeti Jarǵy» dep atalǵan Táýke hannyń zańdar jınaǵy Uly dalada keń tarap, onyń ákimshilik júıesiniń negizin qalady.

Keıinnen Qazaqstannyń Reseı ımperııasynyń quramyna kirýi sebebinen elimizde RF-yń arnaıy qabyldaǵan zańdar jıyntyǵy qoldanysta bolǵany tarıhtan belgili. 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin Qazaqstanda bılikke kelgen Alash Orda Úkimeti óziniń partııalyq baǵdarlamasynda memlekettik bılikti úsh tarmaqqa bólý, jalpy saılaý jáne t.b. sııaqty ıdeıalardy qabyldady (Baǵdarlama 1917 jyly «Qazaq» gazetinde jarııalandy). Memlekettik qujat óziniń qurylymy jaǵynan sol kezdegi Eýropa elderiniń konstıtýtsııalaryna uqsas boldy.

Alaıda, shyn máninde óziniń mazmunyna sáıkes keletin Konstıtýtsııalyq aktiler 1920 jyldan bastap 1991 jylǵa deıin Qazaqstannyń KSRO quramyna kirý kezeńinde ázirlendi jáne qabyldandy. Atalǵan kezeńde birneshe konstıtýtsııalar qabyldandy (1926j. 18 aqpan, 1937j. 26 naýryz, 1978j. 20 sáýir), onda búkil bılik halyqqa tıesili boldy, olar taptyq túrde jumysshylar, sharýalar jáne eńbek zııalylary bolyp bólindi. Bılik jáne memlekettik organdardyń basshylyǵy retinde Qazaq KSR Kommýnıstik partııasy taǵaıyndaldy.

Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýtsııasy 1993 jyly 28 qańtarda Qazaqstan Joǵarǵy Keńesi XII shaqyrymynyń IX sessııasynda qabyldandy. Aıta keterlik jaıt, elimizdiń Negizgi zańy Sovet odaǵy ydyraǵannan keıingi Respýblıkanyń daǵdarys jaǵdaıynda jasaldy jáne qabyldandy. Sonyń saldarynan keıbir kemshilikterge jol berildi. Soǵan baılanysty kemshiligi bar, Onyń qabyldanýy memlekettik ózara qarym-qatynas júıesin qalypqa keltirýge múmkindik berdi, sonymen birge, memlekettik basqarý tetiginiń ishki saıası baǵytyn qaıta óńdep, baǵdarlaýǵa yqpal etti. Birinshi Konstıtýtsııada Qazaqstannyń táýelsizdigi bekitildi, prezıdenttik ınstıtýt zańdy túrde resimdeldi jáne Memleket basshysyna bıliktiń barlyq atqarýshy tarmaǵynyń joǵary jáne jergilikti deńgeılerde jumys isteýi úshin saıası jaýapkershilik júkteldi.

Birinshi demokratııalyq Konstıtýtsııanyń qabyldanýy elimiz úshin tarıhı jáne aýqymdy oqıǵa boldy. Sonymen birge, 1993 jylǵy Konstıtýtsııa qysqa merzimdi perspektıvalarǵa ǵana arnalǵanyn jáne shyn máninde demokratııalyq qundylyqtardy odan ári damytý, memlekettilikti qalyptastyrý úshin negiz qurǵanyn atap ótken jón. Bul qujat eki jyl boıy jumys istedi.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkilhalyqtyq referendýmda maquldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Konstıtýtsııasyn qabyldaý bizdiń memlekettiligimizdiń damýynyń kezekti kezeńiniń kýási boldy. Qujatty qabyldaý aldynda Konstıtýtsııa jobasy tóńireginde aýqymdy pikirtalas boldy. Jańa konstıtýtsııalyq qujatqa sáıkes Qazaqstan prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy memleket bolyp jarııalandy, al 30 tamyz kúni memlekettik merekege aınaldy.

Biz osy aktimen álem kartasynda jańa memlekettiń - bolashaq Qazaqstan Respýblıkasynyń negizi qalanǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. Tarıhta jáne álemdik praktıkada qazirgi zaman úshin osyndaı mańyzdy oqıǵalar óziniń qoǵamdyq-saıası jáne tarıhı mańyzdylyǵyna baılanysty árqashan mańyzdy merekelerge aınalady. Konstıtýtsııany qabyldaý negizinde memlekettiń halqy quryldy, táýelsiz memlekettiń atrıbýttary paıda boldy jáne onyń halqy azamattyq jaǵynan biregeılendirildi.

Qazaqstan salystyrmaly túrde jas memleket retinde bıylǵy jyly 30 jasqa tolýyna baılanysty «Jas» konstıtýtsııaǵa ıe. Tarıhı standarttar boıynsha bul óte az ýaqyt. Biraq, táýelsizdik jyldarynda elimizdiń Negizgi zańy túpkilikti qalyptasyp, búgingi kúni qoǵamymyzdyń basty qujatyna aınaldy.

Jańa Konstıtýtsııaǵa kóptegen ózgeristerdiń engizilgenin ataı otyra olardyń ishindegi tómendegi keıbir mańyzdylaryn atap ótýge bolady - Parlamenttiń ókilettikteri men fýnktsııalarynyń keń aýqymy Memleket basshysyna ótti, Joǵarǵy Keńes taratyldy, Parlament eki palataly boldy (Senat pen Májilis). Jańa erejeler boıynsha qazaqstandyqtar naqty bir adam úshin emes, belgili bir partııa úshin daýys berýge tıis boldy. Sonymen qatar, Qazaqstan halqy Assambleıasyna óz ókilderin Parlament Májilisi men Senatyna usyný quqyǵy berildi.

Sol kezde QR Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa «Elbasy» mártebesin bekitken tolyqtyrýlar engizildi. 2017 jyly ol Prezıdenttiń jekelegen ókilettikterin Parlament pen Úkimetke aýystyrýǵa baǵyttalǵan konstıtýtsııalyq reforma ótkizetinin jarııalady.

Konstıtýtsııaǵa eń sońǵy mańyzdy ózgertýler 2019 jylǵy naýryzda engizildi. Olar Qazaqstan astanasynyń Nursultan qalasy bolyp qaıta atalýymen baılanysty boldy. Bul tarıhı sheshimdi Parlament Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń bastamasy boıynsha, qazirgi Qazaqstannyń negizin qalaýshy Elbasynyń tarıhı sińirgen eńbegin eskere otyryp qabyldady.

Memleket basshysy Q.K.Toqaev Konstıtýtsııa men zańdarda kózdelgen fýnktsııalar men ókilettikterdi Elbasynyń berik bedeline, sarqylmas danalyǵy men mol tájirıbesine súıene otyryp, onymen ózara tyǵyz is-qımyl jasaı otyryp júzege asyrýda.

Osylaısha, 1995 jylǵy QR Konstıtýtsııasy «Qazaq KSR Memlekettik Egemendigi týraly» Deklaratsııany (1990 jylǵy 25 qazan) jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýtsııalyq zańyn (1991 jylǵy 16 jeltoqsan) qabyldaýdan bastalǵan táýelsiz memlekettiń konstıtýtsııalyq qurylysy protsesin aıaqtady. Onda 1993 jylǵy Konstıtýtsııada qamtylǵan alǵysharttar óziniń logıkalyq mejesine jetkizilgenin basa aıtý qajet.

Konstıtýtsııany ázirleý jáne qabyldaý barysynda Tuńǵysh Prezıdent, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń mańyzdy ról atqarǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Konstıtýtsııa, Qazaqstannyń konstıtýtsııalyq-quqyqtyq damýy, sondaı-aq, olardyń negizinde elimizdiń qol jetkizgen eleýli tabystary - osynyń bári bizdiń Ulttyq kóshbasshymyz - Nursultan Nazarbaevtyń júıeli jumysynyń nátıjesi. Ol salǵan qazaqstandyq memlekettiliktiń quqyqtyq negizderi qoǵam men memlekettiń damý protsesinde týyndaıtyn barlyq syn-qaterlerdi, onyń ishinde jahandyq syn-qaterlerdi sátti eńserýdi qamtamasyz etetin ózek bolyp tabylady.

Onyń osy saladaǵy aıryqsha rólin Konstıtýtsııanyń ázirleýshileri bolǵan N.Shaıkenov, K.Kolpakov, B.Muhamedjanov, ıÝ.Basın, V.Kım, A.Kotov, E.Nurpeıisov, akademıkter Ǵ.Saparǵalıev, M.Súleımenov sııaqty elimizdiń belgili zańgerleri eske alady. Olardyń estelikteri boıynsha «Prezıdent Nursultan Nazarbaev Konstıtýtsııa mátinin jasaý jáne talqylaý jumystaryn óziniń jeke baqylaýyna aldy, ol barlyq egjeı-tegjeılerdi ysyrmaı, qarastyryp otyrdy, jobanyń árbir baby men árbir jolyn muqııat zerttedi, óte mańyzdy túzetýler men tolyqtyrýlar jasady. Prezıdent olarmen jıi kezdesip otyrdy, kerek kezde jobanyń daıyndalǵan mátinin talqylaý úshin olardy ózine shaqyryp otyrdy».

Sondaı-aq, onyń elge sińirgen eńbegi retinde beıbitshilik, turaqtylyq jáne eldegi konfessııalar men ulttar arasyndaǵy ózara qurmet pen syılastyqty ornata alǵandyǵyn aıryqsha atap ótý qajet. Qazaqstanda adamdar, áleýmettik toptar arasynda qalyptasqan dostyq qarym-qatynastar jalpyulttyq kelisimniń qajettiligi jáne onyń qoǵamdaǵy mańyzdy faktoryn aıqyndaıtyn obektıvti jaǵdaılar jasady. Bul qajettilik konstıtýtsııalyq normalarda memlekettik qurylystyń negizderiniń biri retinde kórinis tapty.

Qazaqstan búkil álem aldynda 130-an asa teń quqyqty ulttyń tatý otbasyn bildiredi. Árbir qazaqstandyqtyń ómiri - bizdiń tarıhymyzdyń shaǵyn bólshegi, bul jańarý ústindegi qoǵam psıhologııasyn sıpattaıtyn qaǵıdattarǵa negizdelgen jalpyulttyq kelisimniń rastamasy bolyp tabylady.

Sondyqtan, eldegi ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń mundaı tájirıbesi 2000 jyldardyń basynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentine Nur-Sultanda Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin shaqyrý usynysymen álemdik arenaǵa shyǵýǵa múmkindik berdi.

2003-2021 jyldar aralyǵynda ótken Álem jáne dástúrli dinder lıderleriniń alty Sezinde búkil álem halqynyń beıbit jáne laıyqty ómir súrý maqsatynda dinı ókilderdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý máseleleri qarastyryldy.

Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń rýhanı kóshbasshylar Sezin shaqyrý týraly bastamasy Qazaqstan memleketiniń beıbitshilik pen turaqtylyq jolyndaǵy jahandyq dinaralyq dıalogty damytýǵa qosqan qomaqty úlesi bolyp tabylady.

Qazirgi ýaqytta osy Sez jumystaryn iske asyrý N.Nazarbaevtyń konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý jónindegi Ortalyǵynyń quzyretinde. Ortalyq aǵymdaǵy jyldyń qazan aıynda QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń basshylyǵymen atalǵan Sez Hatshylyǵynyń kezekti HІH otyrysyn ótkizedi. Ortalyq jumysy jyl ótken saıyn qaryshty damý ústinde jáne kreatıvti zertteý kúshteriniń ortalyǵy retinde elde jáne álemde tanymal ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń birine aınaldy.

Sóz sońynda, Konstıtýtsııa kúni memlekettik deńgeıdegi mereke ekenin atap ótkim keledi.

Biz, qazaqstandyqtar úshin bul mereke Qazaqstannyń demokratııalyq tańdaýynyń Tarıhı durystyǵyn, qazaqstandyq memlekettiliktiń tarıhı sabaqtastyǵyn sezinýdi, barlyq qazaqstandyqtardyń memlekettik tetikterdi jetildirýge qatysýynyń mańyzdylyǵyn taǵy bir ret rastaý bolyp tabylady.

Negizgi zań - qoǵamymyzdyń turaqtylyǵynyń kepili.

Bolat SÁRSENBAEV

«Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý ortalyǵy» KEAQ basqarma tóraǵasy

Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:
Sondaı-aq... oqyńyz
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Janat Qapalbaeva
Janat Qapalbaeva
954-059

MURAǴAT