Bas prokýratýra saıası qýǵyndaýǵa baılanysty 2 mln qujatty qupııasyzdandyryp jatyr
2022 jylǵy 25 mamyr 10:10

Bas prokýratýra saıası qýǵyndaýǵa baılanysty 2 mln qujatty qupııasyzdandyryp jatyr

NUR-SULTAN. QazAqparat – 2020 jyldyń qarasha aıynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi respýblıkalyq komıssııa qurylyp, iske kirisken bolatyn. QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi QazAqparat agenttiginiń redaktsııalyq saýalyna joldaǵan jaýabynda sol ýaqyttan beri tyndyrylǵan sharýanyń eń súıekti degenderine toqtalypty.

Buǵan deıin atalǵan komıssııanyń keıbir músheleri BAQ ókilderine bergen suhbattarynda qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystary 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasyn da, jalpy ótken HH ǵasyrdy túgel qamtıtynyn aıtqan bolatyn. Shyn máninde komıssııanyń jumysy qamtıtyn kezeń qatań reglamenttelgen bolyp shyqty.

«Memkomıssııanyń negizgi mindeti – 1920-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq, zańdy jáne saıası aqtaý», - dep jazylǵan mınıstrlik jaýabynda.

ıAǵnı, bul komıssııanyń 1920-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa ekenin túsiný mańyzdy.

Jalpy elimiz táýelsizdik alǵannan beri bul máselege ekinshi ret memlekettik deńgeıde bet buryp otyr. 1993 jylǵy 14 sáýirde «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn jappaı aqtaý týraly» Zań qabyldanyp, birtalaı adam aqtalǵan bolatyn. Biraq ol kezde sharýalar kóterilisi, baı-kýlaktardy joıý, olardyń múlikterin tárkileý jáne kúshtep otyryqtandyrý, jappaı kollektıvızatsııalaý, 1920-33 jyldar aralyǵyndaǵy saıasatqa qarsy kóterilgen halyqqa jáne din ókilderine qatysty jappaı jazalaý saldarynan qurban bolǵandar atalǵan zańnan tys qalǵan edi. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrý bul jolǵy memlekettik komıssııa jumysynyń negizgi baǵyty bolyp belgilengen.

Komıssııanyń jumysy qashan aıaqtalatyny ázirge belgisiz. Saýalymyzdyń bul tusyna naqty jaýap berilmegendikten, boljap nemese naqty kesip aıtý qıyn. Alaıda, komıssııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý týraly» Zań jobasy ázirlenip, QR Prezıdentine memkomıssııanyń jumysy týraly baıandama daıyndalýy kerek.

Búginde memlekettik komıssııa aqtaýǵa jatatyn azamattardyń 11 sanaty boıynsha top-topqa bólingen. Sondaı-aq, eki kishi komıssııa bar. Onyń biri saıası-qýǵyn súrgin qurbandaryn zań turǵysynda aqtaý men esimderin ulyqtaý boıynsha ádisteme daıyndaýǵa jumyldyrylǵan. Al ekinshisi saıası qýǵyn-súrgin jónindegi jabyq arhıv qorlaryn jan-jaqty zerdeleý jáne olardy kezeń-kezeńimen qupııasyzdandyrý boıynsha quryldy. Bul jumys tobynyń quramyna QR Ulttyq ǵylymı akademııasynyń akademıkterinen, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdarynan quralǵan 69 adam tartyldy.

Al 17 óńirde máslıhat depýtattarynyń, ǵalymdardyń, ólketanýshylardyń qatysýymen konsýltatıvtik-keńesshi organdar formatynda óńirlik komıssııa qurylyp, olardyń quramyna 265 ǵalym alyndy. Tipti Qostanaı oblysyndaǵy komıssııa quramynda erikti negizde aqysyz jumys isteýge nıet bildirgender bar kórinedi.

QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimeti boıynsha, 2021-2022 jyldar aralyǵynda azamattardan týystary men ata-babasyn aqtaý boıynsha 156 ótinish túsken. Onyń 42-si qanaǵattandyrylsa, 114 ótinish boıynsha áli izdestirý jumystary júrip jatyr.

Byltyr memlekettik komıssııanyń ókilderi el aýmaǵynda arhıv materıaldaryn jınaý úshin 30 ǵylymı-izdestirý issaparyna shyqqan. Nátıjesinde arhıv qujattarynyń 268 715 kadry jınaldy. Olar keıin qujattar jınaǵy retinde kópshilikke qoljetimdi bolmaq.

«Sonymen qatar, ǵalymdar 2020-2021 jyldary Máskeý men Kıev arhıvterinde úlken jumys atqardy. Reseı Federatsııasynyń memlekettik arhıvinde KSRO-nyń eńbekpen túzeý lagerleriniń tarıhy boıynsha, sonyń ishinde QazKSR aýmaǵynda ornalasqan lagerler boıynsha arhıv qujattary anyqtalyp, zerdelendi.

Qazirgi ýaqytta, elimizdiń jáne shet memleketterdiń (Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne t.b.) ártúrli muraǵat qoımalarynan kelip túsip jatqan arhıv materıaldarynyń mátinderin terýdiń belsendi protsesi júrip jatyr.

Ókinishke qaraı, jahandyq qolaısyz epıdemıologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty ǵalymdardyń shetel arhıvterine issaparlary tolyqtaı júzege asyrylmady», - dep jazady vıtse-mınıstr Qýanysh Erǵalıev.

Mınıstrdiń jaýabynda eldiń búkil óńirlerinde buǵan deıin aqtalmaı qalǵan jańa esimderdi anyqtaý úshin ekspedıtsııalar uıymdastyrylǵany aıtylǵanymen, naqty nátıjesi týraly málimet usynylmaǵan. ıAǵnı, buryn aqtalmaı, kóleńkede qalǵan adamdardyń tizimin 1,5 jyldan astam ýaqyttyń ishinde naqtylaý múmkin bolmasa kerek.

Tek qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardy toptastyryp jerlegen 82 oryn anyqtalǵany ǵana aıtylǵan. Jambyl oblysynda osyndaı oryndardyń 3 kartasy jasalǵan kórinedi.

Qazir saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biryńǵaı respýblıkalyq derekter bazasy saqtalatyn arnaıy saıt ázirlenip jatyr.

«Osy saıt negizinde HH ǵasyrdyń 20-50 jyldar arasynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń barlyq sanattaryn (baı-kýlaktar, ortashalar, deportatsııalanǵan halyqtar, arnaıy qonys aýdarýshylar, din qyzmetkerleri) qamtıtyn júıelendirilgen elektrondyq derekter bazasy usynylady. Bul jumys aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıynda aıaqtalady jáne ınternet resýrstarda jalpyǵa qoljetimdi bolady», - dep jazylǵan vedomstvo jaýabynda.

Saıası súrginge ushyraǵandardyń qujattary QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti men Bas prokýratýranyń, Іshki ister mınıstrliginiń arnaıy arhıvterinde qupııa rejımde saqtalyp kelgen edi. Memlekettik komıssııa jumysynyń aıasynda sol qujattardy qupııasyzdandyrý protsesi bastaldy.

«Búginde qupııa qujattardyń saqtalý merziminiń aıaqtalýyna baılanysty qupııasyzdandyrý jumystary júrgizilýde. Sonyń nátıjesinde QR Bas prokýratýrasy 2 mıllıonnan astam qujat, ІІM arnaıy arhıvterinde 2 190, UQK arnaıy arhıvterinde 333 arhıv isi jáne 1937-1938 jyldardaǵy KSRO Іshki ister halyq komıssıarıatynyń 7 normatıvtik quqyqtyq aktisi qupııasyzdandyryldy. Qazirgi ýaqytta óńirlik komıssııalardyń músheleri QR Bas prokýratýrasy, UQK, ІІM, Qorǵanys mınıstrlikteriniń jabyq arhıv qorlarymen áli de jumys istep jatyr», - delingen resmı málimette.

Memlekettik komıssııanyń jumysy nátıjesinde Prezıdentke usynylatyn baıandama men Zań jobasynan basqa qandaı resmı qujattar qabyldanýy múmkin? Vıtse-mınıstr Qýanysh Erǵalıevtiń aıtýynsha, ár jumys tobynyń jetekshileri zertteý qorytyndysyn daıyndaıdy. Ol qorytyndyǵa mindetti túrde quqyqtyq saraptama jasalýy kerek. Al quqyqtyq saraptamada aqtalýǵa jatatyn, «qýǵyn-súrgin qurbany» dep tanýǵa bolatyn sanattar kórsetilmek.

Negizgi derekter

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń jumysy 1920-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn qamtıdy.

2021-2022 jyldary azamattardan týystary men ata-babasyn aqtaý boıynsha 156 ótinish túsken. Onyń 42-si qanaǵattandyrylsa, 114 ótinish boıynsha áli izdestirý jumystary júrip jatyr.

2021-2022 jyldary saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn toptastyryp jerlegen 82 oryn anyqtaldy. Jambyl oblysynda osyndaı oryndardyń 3 kartasy jasalǵan.

1920-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq, zańdy jáne saıası aqtaý juystarynyń aıasy n da QR Bas prokýratýrasy 2 mıllıonnan astam qujatty, ІІM 2 190 qujatty, UQK 333 arhıv isin qupıasyzdandyrǵan. Sondaı-aq, 1937-1938 jyldardaǵy KSRO Іshki ister halyq komıssıarıatynyń 7 normatıvtik quqyqtyq aktisinen «qupııa» grıfi alyndy.


Jańalyqtar

MURAǴAT