+7 (701) 759 90 19
USD 425.78 EUR 494.08
RUB 5.98 CNY 66.23
Jańalyqtar

Arheologııalyq materıaldar tarıhqa qyzmet ete almaı tur - Jambyl Artyqbaev

2021 jylǵy 6 aqpan 19:02
Bólisińiz:
Arheologııalyq materıaldar tarıhqa qyzmet ete almaı tur  - Jambyl Artyqbaev

NUR-SULTAN. QazAqparat - Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda «ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Jalpy, tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek», - dedi. Munyń astarynda obektıvti tarıh jazylýy kerek, tarıh saıasılanyp ketpesin degen úlken oı jatsa kerek. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaevpen suhbattasyp, osy taqyrypty qaýzaǵan edik.

Uqsas jańalyqtar
Memlekettik hatshy: Osy zamanǵy tarıhtyń tolǵaqty máselelerin zertteýdi kúsheıtý kerek Arnaýly zań jobasyn ázirleý aıasynda jeltoqsandyqtardyń máselesi talqylanady Jeltoqsan kóterilisine qatysqan 516 adam aqtaldy

- Jambyl Omaruly, Prezıdent «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda «Tarıhpen tarıhshylar aınalyssyn» dedi. Bul kásibı tarıhshylarǵa júktelgen jaýapkershilik dep bilemiz. Osyǵan qatysty pikirińizdi bilsek.

- Iá, jaqynda ǵana Prezıdent óte durys sóz aıtty. Biraq másele sol tarıhshylardyń ózi ala qula bolyp turǵandyǵynda ma deımin. Shynyna kelsek, bir til, bir din, bir dil joq ýaqytta halyqtyń basyn qosatyn da tarıh. Sol sebepti de tarıh ǵylymynyń jaýapkershiligi kúshti jáne onyń deńgeıin baǵalaıtyn bárine ortaq bir krıterııler kerek-aq. Múmkin bizdiń áńgimelerimiz osy sharýaǵa muryndyq bolar. Tarıhtyń baıanyn bastamas buryn derektaný degen taqyrypta bir-eki shaǵyn etıýdty usynǵandy jón kórip otyrmyn. Qandaı da bir tarıh dereksiz jazylmaıtynyn siz bilesiz. Eń aldymen derektaný erejesine toqtalǵym keledi. Qazaq tarıh ǵylymy da ózge ǵylym salalary sııaqty, onyń da óz negizdemesi, zertteý ádisteri, dáleldeý júıesi, esep-qısaptary bar. Olardyń ishinde eń bastysy tarıhı derek dep usynylyp otyrǵan jazba, ne aýyzsha materıalǵa (arhıv, qoljazba, ańyz, qujat t.b.) synı qaraý, ıaǵnı kúmánge tekserý. Tarıhshy kúmándanýdan bastalady. Sodan gıpoteza qurady, sodan derek izdeıdi. Derektaný ustanymdary men ádisterin ıgermegen talapkerdi asqa talǵamsyz adammen salystyrýǵa bolady. Bireý jeımin degen tamaǵyn, ony jeıtin ydys-aıaǵyn tańdaıdy, jaqsy kafe, meıramhana izdeıdi, bireý kóshede, bazar mańynda satyp jatqan syrty kúıip ketken, shıkileý «pırojkıdi» jep júre beredi. Qazirgi kúni, mine, saǵan derek dep asyl tamaqtyń ornyna jeýge kelmeıtin birdeńeni usyna qoıatyn qýlar kóp, talǵamsyz tarıhshynyń ony súısinip jep júrgenin kóresiń. Bizdiń áýesqoı tarıhshylar, tarıh fakýltetin bitirgen túlekter, tipti kandıdat, doktorlar da osyndaı qýlardyń jemi bolyp jatady. Nege? Birinshi sebep - stýdent kezinde derektaný pánin durystap oqymaǵan, lektsııada uıyqtap otyrǵan, ne sholaq belsendi bolyp júrgen, derekpen jumys isteý tájirıbesinen ótpegen. Ekinshi sebep - úıretýshi ustaz nashar bolǵan, ózi derekpen jumys istep kórmegen, ómirinde bir derekti taldap kórmegen oqytýshylar bolady. Bizde tipti tarıhnamalyq, ne derektanýlyq zerteýlerdi bıblıografııalyq sholýmen shatastyratyndar kóp.

- Ózińiz osy tarıhty ıgerý, kásibı maman bolýdaǵy jolyńyzǵa toqtalsańyz.

- Meniń stýdent kezde kásibı tarıhty ıgerýdegi alǵashqy qadamym derektanýdan bastaldy. Birinshi kýrstaǵy alǵashqy sabaq «Gılgamesh» poemasyn taldaýdan bastaldy. «Ejelgi zaman tarıhy» (Istorııa drevnego mıra) páni, ustazymyz umytpasam Konovalov, jasy úlken, taıaqpen júredi, bárimizde «Ejelgi zaman tarıhy» hrestomatııasy bolýyn talap etti. Kitaphanadan alyp keldik. «Gılgamesh» poemasy - Shýmer-Akkad álemi, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi 4-3 myńjyldyq. Samýel Kremerdiń «Tarıh Shýmerden bastalady» deıtin sózi tegin emes. Ókinishke qaraı bizdiń ǵalymdardan Gılgamesh taqyrybynda jazǵan Murat Áýezovten basqa eshkimdi bilmeımin. Onyń Gılgamesh pen Enkıdý qarym-qatysyna arnap jazǵan dúnıesi bizdiń tarıhtanýymyz úshin áli boı jetpeıtin bıik deńgeı. Gılgameshti «Bılgemesh» dep túsindirgen bir jazbany ertede kórip edim, odan qandaı nátıje shyqty bilmeımin. Sondyqtan da siz tarıhshyny baǵalaý úshin odan Gılgamesh týraly surańyz.

- Kásibı tarıhshy qandaı bolý kerek, degen suraq qoıǵym kelip otyr. Osyǵan bir mysal keltire alasyz ba?

- Stýdent kezimizde BT degen laqap aty bar bir ustazymyz boldy. Minezi tikteý, jyldam bolǵanymen, bilimi myqty, aıtqany mirdiń oǵyndaı edi. «Derektaný» páninen negizgi maman sol kisi. Jalpy pánniń negizgi aıtary bir-aq aýyz sózge syıady: «Kez kelgen derekkózge synı kózqaraspen qaraý kerek». Ustazdyń barlyq mindeti osyny ártúrli dáleldermen stýdent sanasyna sińirý. Ol úshin mysaldyń kópshiligi kóne jáne orta ǵasyrlardan, keı jaǵdaıda jańa zaman tarıhynan alynady. Biz BT-dan aman-esen óttik, basqa tirshilik bastalyp ketti, keıin jumystan ketkenin estidim. Tarıh fakýltetine ol kezde stýdenttiń 90-95 paıyzy komsomol, partııa qyzmetine baramyn dep túsedi. Sol sebepten, qoǵamdyq jumysqa janyn salyp kirisetin belsendi kýrstar bolady, qansha túrli qyzmet bolsa (partııa, komsomol t.b.) sony talasyp atqarady. Estigenim, BT sondaı belsendi kýrsqa óziniń súıikti synı kózqaras týraly dárisin bastaǵan kezde, bireýi «Al KPSS seziniń sheshimderi, qaýly, qararlary she?» degen suraq qoıǵan. Oǵan BT bul kez kelgen derekkózge qatysty dep jaýap bergen. Bul suraqty stýdent óz oıymen aıtty ma, álde KGB aıtqyzdy ma, ony bilmedim. Aqyry BT jumystan qýylǵan.

Arada taǵy biraz jyldar ótti. Kandıdattyqty qorǵadyq. QarMÝ-ge jumysqa qaıta keldim. 1993 jyly Buqar jyraýdyń mereıtoıyn Qaraǵandy oblysy atap ótpek boldy. Men ózimniń alǵashqy ǵylymı-kórkem kitabym «Buqar jyraý: on eki tarıhty» jazdym. Kitapty jazý barysynda tolyp jatqan derek aqtardym, jyraýdyń ár tolǵaýyn, ár sózin taldadym (sonyń paıdasyn áli de kórip júrmin, elge de kerekti san túrli dúnıe alyp shyqtym, mysaly Buqardyń Abylaıǵa aıtatyn «Kóterip qazǵa salarmyn» degen sózinen Qazybek bıdiń nege «Qaz daýysty» atanǵanyn anyqtaý sııaqty). Kitaptyń ishinde bir ǵana dúdámál dúnıe bar edi. Ol:

«Kókshetaýdan saldyrǵan,

Qara úńgir joldary,

Sabantaýdan jıylyp,

Bes san boldy qoldary.

Óziń qonǵan Kókshetaý,

Kápir qala saldy, oıla,

Jarqaıyń degen jerlerge,

Shashylyp sheti bardy, oıla»,- dep bastalatyn tolǵaý. Kitapqa maǵan deıingiler de Buqar murasynan qaldyrmaı júrgen soń qosýyn qostym, biraq dáleli onsha shyqpady. Ony qarap jatqan jurt bar ma, barlyǵy maqtap jatyr, kóńil marqaıyp qalady. Bir kúni ýnıversıtetten shyǵyp álde bir sharýamen Avrora kınoteatry janyndaǵy bazarǵa soqtym. Ol kezde aıaq bassań bazar edi ǵoı, jurttyń bári qolyna túskenin alyp kóshege shyǵyp ketken. Jaıbaraqat júr edim, «Eı, Jambýl» degen qatqyl daýys estildi. Sóıtsem, BT ustazymyz santehnıka quraldary, trýbalary tolǵan sóreniń ar jaǵynan maǵan qarap tur. Amandastyq, hal surasyp jatyrmyz. «Seniń Buqar jyraý jaıly kitabyńdy oqyp shyqtym» dedi. Bir jaǵynan qýanyp, bir jaǵynan mynadaı jerde júrip oqydym degenine tań qalyp tursam, «Sen nege kitapqa kúmándi materıal qostyń? Myna óleń joldaryn jazǵan ol emes, keıin shyǵarylǵan dúnıe» deıdi. Aıtyp turǵany jańaǵy meniń dúdámal dúnıem. Jerge kirerdeı boldym. Qosqanda sáýegeılik túrinde qosýǵa bolar edi. Men BT-nyń qanshama jyl ótse de, ýnıversıtetten baıaǵyda qol úzse de óz isiniń mamany bolyp qalǵanyna tań qaldym.

Búgingi kúni jasyratyn nesi bar, tarıh ǵylymyna partııa, komsomol mektebinen shyqqan tarıhshylardyń áseri kúshti. Áýel bastan olarǵa derekti taldaýǵa partııa ruqsat etpeýshi edi ǵoı. Sodan da bolar tarıh ǵylymy nasharlap qaldy. Ne kórse sony jutyp jiberedi. Onyń ústine oryssha óskenderi shejire sózin túsinbeıdi, qarııa sózdiń astaryn ańdamaıdy, ol endi basqa problema.

- Ózderińizdi ókshelep kele jatqan jas tarıhshylardyń zertteýlerine, izdenisterine kóńilińiz tola ma?

- Qazirgi ýaqytta jas tarıhshylardy tárbıeleý jumysynda kóptegen problemalar bar. Baıaǵyda biz daıyndalǵan ýaqytta akademııalyq júıe bar edi. Kádimgi akademııalyq ınstıtýttar boldy. Ǵylym akademııasynyń ózinde 34 ǵylymı-zertteý ınstıtýty jumys istedi. Ǵalymdarǵa degen kózqaras ta basqasha edi, ǵylymı jumystar syıly edi. Ol kezde jastar ǵalym bolýǵa talpynatyn. Qazir ǵylymnyń berekesi bolmaı tur. Ǵylymı mektepterdiń kópshiligi jumys isteýin toqtatty. Azamattyq tarıhpen aınalysatyndardyń ınstıtýtta óz bólimderi boldy. KPSS, KSRO tarıhy degender bólek boldy. Bular partııalyq basshylyqtaryna baǵynatyn da, azamattyq tarıhpen aınalysatyndar akademııa tarapynan ınstıtýttyń mańaıynda jumys isteıtin. Akademııalyq ınstıtýt myqty bolǵannan keıin qalǵan ınstıtýttardyń barlyǵy soǵan qarap boı túzeýshi edi. Akademııanyń daǵdarysy ýnıversıtetter men ınstıtýttardaǵy ǵylymnyń toqyraýyna alyp keldi. Mine, negizgi sebep osy. Sondyqtan, jas tarıhshylar qanshalyqty zertteý jumys jasaıdy, izdenisteri qalaı degenge keler bolsaq, eger ǵylym mártebeli bolmasa, ǵalymnyń mártebesi jaqsy bolmasa, taza azamattyq tarıhqa KPSS pen KSRO aralasyp ketse oǵan qalaı kóńilimiz tolady. Osyndaı problema jas tarıhshylardyń aldynda tur. Olardyń jetekshileriniń kóbi KPSS-tan shyqqan tarıhshylar. Olarǵa tarıhı derekti synaýdy úıretpegen ǵoı. Olarda tarıhty synaý degen múlde múmkin emes. Sondaı ustazdardan tálim alǵan jas tarıhshylar kóp, problema kóp. Tarıhshylar tilmen kóp aınalysýy kerek. Kóne avestalardy óziniń tilinde zerttep, qazaq tiline nege aýdarmasqa. Kóne grek, kóne latyn tilderiniń mamandary joq. Qazir jastar aǵylshyn tilin biledi, biraq kóne tarıhqa qatysty tilderdi bilý nasharlap qaldy. Buryn arnaıy daıyndaýshy edi. Ekinshi bir másele óte mańyzdy. Osy kúnge deıin evrotsentıstik baǵyttaǵy ádebıetti kóp paıdalandyq. Soǵan boı túzedik. Jasyratyn eshteńe joq, ol Reseı arqyly. Biz kezinde kóshpelilerdiń Eýrazııa tarıhyndaǵy orny degenge onsha kóńil bóle almadyq. Men sol stereotıpti buzyp, alǵashqy «V kaleıdoskope vekov ı tysıacheletıı» degen kitapty jazǵan adammyn ǵoı, bilemin. Tipti men Alasha han, Joshy han jónindegi jazǵandarymdy mektep oqýlyqtaryna kirgizý máselesinde úlken problemalar bolǵan. Onyń keregi ne, Alasha han ertegi degen sııaqty pikirler boldy. Evrotsentıstik kózqarasta tárbıelengen tarıhshylardyń kesirinen biz aýyzsha shejire derekterin tarıhı aınalymǵa qosa almaı kelemiz. Osy jumyspen aınalysý kerek. Árıne, bárin demeımin. Onyń ishindegi júzdegen, myńdaǵan jyldar synaǵynan ótken naǵyz keregin iriktep alyp, tarıhı aınalymǵa qosýymyz kerek. Bul másele de sheshilgen joq. Biz áli de evrotsentrızmnen shyqqan joqpyz. Shyqsaq ta qazaqı tarıhı oı-óriske kelgen joqpyz. Kezinde Máshhúr Júsiptiń ózi aıtqan ǵoı: «bireýiń qytaıdan kóshirip jatyrsyń, bireýiń myna orystan kóshirip jatyrsyń. Ol qandaı tarıh bolady, qazaqqa? Maıqy bıden bastaý kerek qoı», degen. Bul áli kúnge deıin ózekti. Jas tarıhshylar osy jaǵyna kóbirek barý kerek.

Úshinshi bir másele. Jalǵyz tarıh emes qoı. Mysaly, tarıhty etnograftar da, arheologtar da jazady. Arheologtar etnıkalyq tarıhty kiristire qoımaıdy. Tabylǵan zattarynyń sıpattamasymen toqtap qalady. Bul arheologııalyq materıaldardyń tarıhqa qyzmet jasaýyna kedergi keltiredi. Arheolog qazdy ma, qazǵan dúnıesiniń sıpattamasyn jasady ma, endi ony qaı tarıhı kezeńge, qaı etnosqa tıesili ekenin jazyp, qorytyndysyn shyǵarýy kerek. Qosymsha izdenýi kerek. Olardyń maqsaty tek qana qazý emes. Arheologııa - tarıh ǵylymynyń bir salasy. Osy máselelerge jas tarıhshylar qatty kóńil bólý kerek dep esepteımin. Arheologııa - tarıhtyń kúregi. Sıpattamasyn, baǵasyn tolyq berýi kerek. Etnograftar da solaı. Etnografııada kóp dúnıeler bar, jazylyp ta jatyr. Qazaqstandy mekendegen etnostardyń tarıhy, olardyń qazirgi qarym-qatynasy degen máseleler tóńireginde jaqsy jumystar júrgizý kerek dep oılaımyn.

- Suhbatyńyzǵa rahmet.

Álimhan Qanatuly.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Álimhan Qanatuly

Uqsas jańalyqtar
Sondaı-aq... oqyńyz
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Gúlmıra Alıakparova
Gúlmıra Alıakparova
954-059

MURAǴAT