+7 (701) 759 90 19
USD 405.69 EUR 455.51
RUB 5.72 CNY 57.42
Jańalyqtar

«Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi: saıasatkerler ne deıdi?

2016 jylǵy 24 qazan 19:30
Bólisińiz:
«Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi: saıasatkerler ne deıdi?

ASTANA. QazAqparat - Jýyrda Astanada «N.Á.Nazarbaevtyń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi jáne qazirgi zamannyń jahandyq syn-qaterleri» degen taqyrypta saıasattanýshylardyń halyqaralyq kongresi ótti.

Saıasat soıylyn soǵyp júrgen sarapshylar men mamandar jahan jurtshylyǵyna tanymal bolǵan «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi Qazaqstan Prezıdentiniń búkil álem halqy men kóshbasshylaryna arnalǵan tarıhı joldaý ekenin alǵa tarta, óz oılaryn eksheleı túti. Bul rette, manıfest Birikken Ulttar Uıymynyń resmı qujaty atanǵanyn basa aıta ketý kerek. Qarýsyzdaný máselesi búkil adamzat úshin ortaq másele ekenin eskere otyryp, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Turaqty emes músheligine saılanǵan Qazaqstannyń saıasatkerleri qarý-jaraqqa tyıym salý túıtkilin talqylady.

«ıAdrolyq ǵasyrdan azat bolashaqqa» degen taqyryp aıasynda Qazaqstannyń ıadrolyq synaqtarǵa deıingi jáne odan keıingi ómirin, ıadrolyq qarýdan bas tartqanǵa deıingi jáne bas tartqannan keıingi álem aldyndaǵy bedelin salystyryp kelgen Halyqaralyq Túrki akademııasynyń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ádil Ahmetov ıadrolyq qarý bir ǵana el úshin emes, búkil adamzat úshin asa qaterli «oıynshyq» ekenin aıtty.

«HH ǵasyrda jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarýlar tek AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa jáne Frantsııa sekildi elderdiń ǵana ýysynda bolsa, búgingi tańda ondaı tajal qarý shyǵarýǵa tehnıkalyq múmkindigi jetkilikti memleketterdiń sany 40-qa jetip otyr jáne olardyń arasynda ekonomıkalyq turǵydan álsiz elder de barshylyq. Bul qaı turǵydan bolsyn, óte qaýipti syn-qater ekeni daý týǵyzbaıdy. Óıtkeni, túptiń-túbinde ol kúlli órkenıet pen adam balasynyń tegis joıylyp ketýine aparatyn tuıyq ta qaterli jol. Sondyqtan, ústimizdegi jyly Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Mundaı soǵys bastalsa, odan birde-bir memlekettiń aman qalýy múmkin emes jáne búgingi tańda lańkesterdiń ıadrolyq qarýǵa qol jetkizý múmkindigi naqty shyndyqqa aınaldy. Mundaı jaǵdaıda álem lıderleri kúsh biriktirip, atalǵan syn-qatermen birge kúrespese, tym kesh bolady» degen bolatyn Vashıngtonda ótken tórtinshi ıAdrolyq synaqqa qarsy sammıttiń minberinen sóılegensózinde»,-deıdi Á.Ahmetov.

Osy oraıda, eske túsire ketetin bir jaıt bar: Qazaqstan osydan 25 jyl buryn álemde birinshi bolyp ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp, Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýsyz aımaq qurǵan, sondaı-aq, beıbit atomǵa alǵash jol ashqan memleket ekenin bilemiz. Bul bastamany jalǵastyrǵan QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Eýrazııada, Latyn Amerıkasynda jáne Afrıkada ıadrolyq qarýsyz taǵy da alty aımaq qurý týraly úndeý aıtqan kezde, ıAdrolyq qarýǵa qarsy sammıt qatysýshylary oryndarynan turyp, qol soqqan edi. Munymen qosa, 2015 jyly MAGATE-niń bizdiń elimizde Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimge qol qoıǵany da beıbit atomdy qoldaýǵa baǵyttalǵan búkilálemdik máni bar iri qadam boldy. Sol qadamdy da alǵashqy bolyp Qazaqstan jasap otyr.

«Osydan 25 jyl buryn álemdegi eń iri ıadrolyq Semeı synaq polıgonyn óz sheshimimen japqan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń batyl bastamalar jasaýyna tolyq moraldyq negiz bar. Shyndyǵynda da, eger osydan shırek ǵasyr buryn bizdiń Prezıdent óz Jarlyǵymen Semeı polıgonyn jappaǵanda, Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Lob-Nor da, AQSh-tyń Nevada shtatyndaǵy ıadrolyq synaq polıgony da, álem muhıttaryndaǵy atomdarda ornalasqan Ulybrıtanııa men Frantsııanyń ıadrolyq synaq polıgondary da ıadrolyq tajal synaqtaryn áli kúnge deıin toqtatpaǵan bolar edi. Bul jerde bizder álem saıasattanýshylarynyń nazaryn jáne bir túıindi máselege aýdarǵymyz keledi. Basyn ashyp aıtýymyz kerek, Qazaqstanda Semeı ıadrolyq synaq alańy tolyq jabyldy. Biraq, álemdegi ózge synaq polıgondarynyń jumystary ýaqytsha toqtaǵanymen, olar áli kúnge deıin tolyq jabylǵan joq, saqtalyp qaldy. Demek, bul túbegeıli sheshimin tappaǵan álemdik syn-qater jáne bul qaterdiń túıini óz-ózinen sheshile de qoımaıdy»,-dedi kongreste sóz alǵan Á.Ahmetov.

Professordyń paıymdaýynsha, endigi qater bir kelse atom stansalarynan kelýi ábden múmkin.

« Halyqaralyq terrorızmniń etek alýyna baılanysty endigi alapat syn-qaterlerdiń bir parasy álemdegi atom elektr stansalary desek, artyq aıtqandyq emes. Óıtkeni, bıyl lańkesterdiń Belgııadaǵy atom elektr stansasyn jarmaq bolǵan áreketi buǵan naqty dálel bola alady. Bul turǵydan kelgende, búginde álemniń 31 elinde elektr qýatyn óndiretin 192 atom stansasynyń bári de osy syn-qaterlerge jatatyn nysandar ekeni kúmán týdyrmasa kerek. Bulardan bólek qazir taǵy da 72 ıadrolyq blok iske qosylyp jatyr eken. Olardyń kópshiligi: Qytaıda 28, Reseıde 10, Úndistanda 6, AQSh-ta 5, Ońtústik Koreıada 5, Japonııada 2, BAÁ-de 2. Demek, ıadrolyq qaýip te, ıadrolyq qaldyqtar da atalmysh bloktarmen qatar ulǵaıyp keledi»,-dedi sózin osy tsıfrlarmen dáleldeı túsken Á.Ahmetov.

Mine, dál osy turǵydan keletin bolsaq, Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Álem HHІ ǵasyr» atty manıfesiniń máni zor. Bul ǵalamdyq qujatta Elbasy qazirgi zamanda kúlli álemde etek alyp otyrǵan mılıtarızm men halyqaralyq terrorızmniń adamzatty orny tolmas shyǵyndarǵa ushyratyp qana qoımaı, múlde joıyp jiberýge de shaq qalyp turǵany óte salmaqty dáıektermen dáleldengen. Bul qujat arqyly Nazarbaev álem lıderlerin tym kesh qalmaı turǵanda, aqylǵa kelýge shaqyrady. Sosyn, tek osymen ǵana shektelip qalmaı, atalmysh manıfeste shıelenisterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar da óte nanymdy aıqyndalǵan. Máselen, ústimizdegi jyly HHІ ǵasyrda bastalyp ketý qaýpi tónip turǵan shıelenister men soǵys órtiniń odan ary tutanyp ketýine múmkindik bermeýdi kózdeıtin BUU-nyń arnaıy halyqaralyq konferentsııasyn ótkizý qajet ekenine úlken mán berilgen. Jáne bul sharany kesheýildetpeı, tez iske asyrý qajettigi de basa aıtylǵan.

Saıasattanýshylar arasynda sóz alǵan Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Baǵlan Maılybaev Elbasymyzdyń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesiniń álemdik qoǵamdastyq úshin mańyzyna toqtaldy. «Manıfestti ózindik únqatysýdyń jol kartasy deýge bolady. Bizdiń elimiz endi jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz etý máselelerin joǵary deńgeıde qarastyrmaq. Memleket basshysy óziniń manıfesinde «Soǵyssyz álem» máselesin kóterdi»,-deıdi B.Maılybaev.

«Soǵyssyz álem» demekshi, kongreske qatysqan saıasattanýshylar eshqandaı máni joq áskerı odaqtardan bas tartý qajettigine erekshe toqtaldy. Rasynda da, mundaı áskerı odaqtar halyqaralyq yntymaqtastyqqa zııanyn tıgizip keledi. Sondyqtan, álemdik qoǵamdastyq osyndaı máselelerge zer salýy qajet deıdi Qazaqstannyń saıasattanýshylary.

«Jalpy, Memleket basshysy halyqaralyq qoǵamdastyqqa daǵdarys jáne janjaldardy beıbit tetikterdiń kómegimen joıýǵa bolady dep, dáleldi algorıtmderdi de usyndy. N.Nazarbaev búkil álemdi neǵurlym joǵary deńgeıdegi ǵalamdyq turaqtylyq pen qaýipsizdikke jaqyndatýǵa qabiletti jalpyǵa birdeı únqatysýǵa jáne birlesken is-qımylǵa, qaýipsizdiktiń is júzinde yqpaldy jalpy qaǵıdalaryn ázirleýge shaqyrady. Óz manıfesinde Elbasy «Soǵyssyz álem» ǵalamdyq úderisin iske qosatyn naqty jaǵdaılardy da usynyp otyr. Bul halyqaralyq ıadrolyq baqylaýdy kúsheıtý, basqynshylyqty joıý jaǵyna qaraı túbegeıli betburys jasaý, óńirlik janjaldardy júıeli túrde sheshý, sonymen birge, áskerı odaqtardan bas tartý jáne halyqaralyq quqyqtyq ámbebap qaǵıdattaryn saqtaý»,-dedi kongrestegi sózin túıindegen B.Maılybaev.

Al, senator Aqan Bıjanovtyń aıtýynsha, búginde álem jurtshylyǵyn jıi kórinis bere bastaǵan janjaldar men keıbir elderde bolyp jatqan kıkiljińder alańdatyp otyr. «Onyń ústine belsene túsken terrorlyq áreketter de qorqynysh týdyratyny sózsiz. Sol sebepten Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesin baǵdarlamalyq qujat retinde usyndy. Manıfeske BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesi resmı mártebe berdi. Elbasynyń manıfesinde kez kelgen sátte qaýip-qater týǵyzatyn ıadrolyq qarýdan bas tartý, synaqtardy múlde boldyrmaý, taǵy basqa da ózekti máseleler qamtylǵan. Óıtkeni, Elbasy atap ótkendeı, ıadrolyq soǵysta jeńgen de, jeńilgen de bolmaıdy. Búgingi tehnıka men tehnologııanyń damyǵan kezeńinde baıqaýsyzda jasalǵan qadam álemdik apatqa soqtyrady. Al Qazaqstan ıadrolyq synaqtardyń qasiret-qaıǵysyn óz elinde, óz jerinde barynsha tartty, zardabyn ábden shekti. Álemdik qoǵamdastyq bizdiń elimizdiń aýmaǵynda tómen baıytylǵan ýran bankin qurý ıdeıasyna joǵary baǵa berdi. Sebebi, bank ózge elder úshin atom energııasyn beıbit maqsatqa qoldaný qoljetimdiligine múmkindik berip otyr.»,-deıdi A.Bıjanov.

Bul kongreske Qazaqstannyń ǵana emes, alys-jaqyn shet elderdiń de saıasattanýshylary kelip, oı-pikirlerin qozǵady. Reseı strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Maksım Lıhachev Qazaqstan Prezıdentiniń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi halyqaralyq bitimgerlik qujattardyń jalǵasy ispetti. Osy qujat arqyly álemdik qoǵamdastyq qaýip-qaterden shyǵýdyń joldaryn qarastyra alady.

«Manıfeste Qazaqstan basshysy birqatar ózekti máselelerge toqtalyp otyr, dedi M.Lıhachev. Onyń ishinde ıadrosyz aımaqtardy kóbeıtý de bar. Kezinde qazaqstandyqtar keıbir elder sııaqty talaptar qoımaı-aq álemdegi asa qýatty ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartyp, óziniń beıbitsúıgish el ekenin tanytty. Bul bastamaǵa álem elderi erekshe qoldaý kórsetti. Qazaqstannyń osyndaı belsendi saıasatynyń nátıjesinde Ortalyq Azııa elderiniń aýmaǵynda ıadrosyz aımaq qurýǵa qol jetkizildi. Sondyqtan da Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi kópshilik qoldaýyna ıe bolyp otyr»,-deıdi M.Lıhachev.

Al, Qytaı Halyq Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń elshisi ıAo Peıshen «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesi Prezıdent N.Nazarbaevtyń strategııalyq oılaý qabiletiniń kórinisi» degen taqyrypta sóz qozǵaı otyryp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesiniń álemdik qaýipsizdikti saqtaýda róli óte zor ekenin atap ótti. «Qazaqstan dıplomatııalyq jáne jetken jetistigi jaǵynan damyǵan memleketterdiń qataryna kiredi. Búgingi saıasattanýshylardyń halyqaralyq kongresi álemdegi kúrdeli máseleler týraly pikir almasýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Vashıngtonda ótken ıAdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesin jarııalap, jahandyq sheshimin tappaǵan problemalar týraly oı qozǵady. Álemdik qaýipsizdikti saqtaýda erekshe mańyzy bar bul qujatty ekige bólikke bólip qarastyrýdy usynamyn. Birinshiden, bul Qazaqstannyń jaýapkershiligi. Nursultan Nazarbaev álemde bolyp jatqan oqıǵalardy baqylap qana qoımaı, onyń nege aparyp soqtyratyndyǵyn jaqsy túsinedi. Prezıdent óz manıfesinde jahandy mazalaǵan máselelerdi anyq kórsetti. Soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyra túsýde. Kóptegen azamattar keı derjavalardyń áreketine óz renishin bildirýde. Olardyń kesirinen beıbit turǵyndar, ásirese, áıelder men balalar túrli soǵys oshaqtarynda qaza tapty. Mysaly, Aýǵanstan, Irak, Lıvııa jáne Sırııadaǵy soǵystar júregimizdi aýyrtady.. Oǵan kináli adamdar jazasyn alǵan joq. Álemdik qoǵamdastyq qylmystyq saıasatty júrgizip otyrǵan saıasatkerlerdiń jumysyn toqtatýǵa yqpal etýi qajet. Sebebi, olar áskerı tehnıkany satýshylarǵa kómektesip, beıbit turǵyndardyń esebinen paıda tabýda. Manıfest arqyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń strategııalyq oılaý qabiletiniń joǵary deńgeıde ekendigin bilýge bolady. Osydan 25 jyl buryn elderińiz Azııada ujymdyq qaýipsizdik júıesin qurý týraly bastama kóterdi. Ol ýaqytta Qazaqstannyń óz ishindegi jaǵdaı óte kúrdeli bolatyn. Biraq, soǵan qaramastan, osyndaı jahandyq mańyzy bar úlken bastama kóterdi, 10 jyl ótken soń Almatyda AÓSShK konferentsııasynyń birinshi sammıti ótti. Oǵan Azııanyń bedeldi basshylary keldi. Buryn bul kóshbasshylar bir ústel basynda bas qospaǵan bolatyn. Bul Nursultan Nazarbaevtyń qolynan keldi. Ony óz kózimmen kórdim. Búginde bul uıymǵa 26 memleket múshe. Sondaı-aq, Qazaqstan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan alǵashqy memleket. Táýelsizdik alǵan tusta Qazaq eli ıadrolyq qarýynyń kúshi álem boıynsha 4-shi orynda boldy. Qytaı Syrtqy ister mınıstrliginiń elshisi elimizdiń dıplomatııalyq qabileti damyǵan memleketter deńgeıinde ekendigin aıtyp, oǵan joǵary baǵa berdi. Óz elimniń azamattaryna Qazaqstan úlken memleket, biraq halqynyń sany az deımin. Alaıda, dıplomatııalyq jetken jetistigi jaǵynan Qazaq eli iri memleketterdiń qataryna kiredi»,- dedi ol sóziniń sońynda.

«Qazaqstannyń ıAdrolyq qoǵamy» assotsıatsııasynyń atqarýshy dırektory Aleksandra Jdanovanyń atap ótýinshe, búgingi tańda ıadrolyq soǵys qaýpi buryn bolyp kórmegen jaǵdaıda naqty shyndyqqa aınalyp otyr. Qazir onyń qaýpi ǵalamdyq sıpatqa ıe. Sondyqtan ıadrolyq qarýsyz álem búkil adamzattyń jáne árqaısymyzdyń aldymyzda turǵan ózekti problema. Jerdiń bolashaǵy týraly alańdaýshylyqty Nursultan Nazarbaev óziniń manıfesinde kórsetti. «Álem. XXI ǵasyr» bizdiń Prezıdentimizdiń antııadrolyq bastamalarynyń ishinde aıryqsha oryn alady, dedi ol. Bul manıfest BUU-nyń Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesi sııaqty negizgi organdarda joǵary resmı mártebege ıe boldy. Baǵdarlamalyq qujat retinde manıfest búkilálemdik qaýymdastyqtyń, sondaı-aq, árbir qazaqstandyqtyń júreginen oryn aldy.

Budan keıin ol jańa tehnologııalardyń damý dáýirinde, órkenıettiń ǵylymı jańalyqtardy keńinen paıdalanýynda áskerı qýatty arttyrýǵa da dańǵyl jol ashylǵanyn atady. Alaıda, osy zamanǵy soǵysta jeńimpaz bolmaıdy, al ıadrolyq qarýdy qoldaný adamzatty qurtýǵa ákeledi dep atap kórsetti bizdiń Prezıdentimiz, dedi A.Jdanova. Halyqaralyq shıelenistiń óse túsýi adamzat qoǵamyn alańdata túsýde. Qazir álemge ǵalamdyq áskerı qaqtyǵystar qaýip tóndirip tur. Osyndaı jaǵdaıda búkilálemdik qaýymdastyqtyń birlesken kúshi ǵana qarýlanýdyń ǵalamdyq úderisine baqylaý jasaı alady. Kóregen jáne aqyldy saıasatker retinde Nursultan Nazarbaev óziniń manıfesinde álemniń búgingi damýyndaǵy ózekti problemalar men qaýipterdi ashyp kórsetip, olardy toıtarýdyń naqty jáne salmaqty joldaryn nusqady.

A.Jdanovanyń atap ótkenindeı, búginde Qazaqstan ıadrolyq nysandary men materıaldary eń joǵary qaýipsizdik jaǵdaıyna jetkizilgen 20 eldiń qataryna engen. 2010 jyldyń qarasha aıynda MAGATE-niń kepildigimen Qazaqstanǵa BN-350 reaktorynan shyǵarylǵan 210 tonna paıdalanylǵan ıadrolyq otyn jetkizilip, uzaq merzimdi qaýipsiz saqtalýǵa qoıyldy. 2012 jyldyń qazan aıynda burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń aımaǵyndaǵy ıadrolyq materıaldardy qaýipsizdik deńgeıine jetkizý jumystary aıaqtaldy. ıAdrolyq qarýdy taratpaýdyń bir tetigi Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý edi. Ony bizdiń elde qurý jobasy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń álemdi ıadrolyq qarýdan bosatýǵa baǵyttalǵan bastamalarynyń biri boldy. Qazir MAGATE-niń baqylaýymen bul bank bizdiń elde qurylǵan. Nursultan Nazarbaevtyń beıbit bastamalary halyqaralyq saıasattaǵy Qazaqstannyń bul másele boıynsha turaqty jáne birizdi saıasatyn kórsetedi jáne ol búkilálemdik antııadrolyq qozǵalysta shynaıy qoldaý taýyp otyr, dedi ol sózin qorytyndylaı kelip.

Qoryta aıtqanda, saıasatkerler Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHІ ǵasyr» manıfesin qaýipsizdik turǵysynan da, bitimgerlik róli turǵysynan da, jazyqsyz japa shegip kele jatqan álem halyqtarynyń bolashaǵy turǵysynan da, álemdegi beıbitshilikti saqtap, oq-qarýsyz ómir súrý turǵysynan da synaı otyryp, manıfestiń óte qajetti qujat ekenin dáleldep shyqty.

Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
Sondaı-aq... oqyńyz
Zagrýzka...
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Janıbek Amangeldı
Janıbek Amangeldı
954-059
REDAKTOR
Aıdar Ospanalıev
Aıdar Ospanalıev
954-059
REDAKTOR
Janat Qapalbaeva
Janat Qapalbaeva
954-059

MURAǴAT