Qoldanwşı baptawları
Qoldanwşı baptawları
+7 (701) 759 90 19 Lenta
Astana: 23 °S
Almatı: 22 °S
USD 340.27 EUR 396.31
RUB 5.39 CNY 52.39
Jañalıqtar

Alaşqa 100 jıl: Bügіn Orınborda ІІ jalpıqazaq sezі öz jumısın bastağan bolatın

2017 jılğı 5 jeltoqsan 12:16 4130
Bölіsіñіz:
Alaşqa 100 jıl: Bügіn Orınborda ІІ jalpıqazaq sezі öz jumısın bastağan bolatın

ASTANA. QazAqparat - Jıl on ekі aydıñ іşіndegі jeltoqsan ayı qazaqtıñ jüregіne asa jaqın ärі erekşe qasterlі sekіldі körіnedі. Öytkenі ata tarïxqa köz jügіrtsek, soñğı jüz jılda memleket ömіrіndegі, ult tarïxındağı erekşe ornı bar oqïğalar osı jeltoqsan ayında örbіptі. Däl osı ayda qazaqtıñ el bolıp qalwı üşіn asa qajettі qadamdar jasalıp, şeşіmder qabıldanıptı. Alıp ïmperïyanıñ bodanınan qutılıp, ulttıq memleket qurwğa talpınıs ta, ulttıq namıstı tw etіp täwelsіzdіktі mazdatqan ulttıq köterіlіs häm qozğalıs ta, eñ aqır ayağında talay ğasır ult armanı bolıp kelgen memlekettіk Täwelsіzdіk te osı ayda jer jahanğa jarïyalandı.

Osıdan däl 100 jıl burın, yağnï 5 jeltoqsanda Orınborda ІІ jalpıqazaq sezі öz jumısın bastağan bolatın. Täwelsіzdіktі murat etken osı alqalı jïınnıñ nätïjesіnde qazaq qayratkerlerі Alaş avtonomïyası atağan ulttıq memleket dünïege keldі. Bul memleketіmіzdіñ tarïxındağı ulı serpіlіske іz salğan asa mañızdı qadam boldı. Alğaşqı ulttıq ükіmettіñ ğumırı qısqa bolğanımen, Alaş qozğalısı mıñdağan adamnıñ sanasına oy saldı, egemendіktіñ eles emes ekenіn añğarttı, eñ aqırı bolaşaq häm bügіngі  täwelsіzdіktіñ negіzіn qaladı.

Ayta ketw kerek, bіrіnşі jalpıqazaq sezі 1917 jılğı 21-26 şіlde aralığında Orınbor qalasında ötken bolatın. Sol kezdegі ulttıñ sözіn söylegen «Qazaq» gazetі janınan qurılğan uyımdastırw byurosı sezd mäselesіn köterіp, kün tärtіbіnde «Qazaq sayasï partïyasın jasawdı» usındı. Nätïjesіnde Orınbordağı tuñğış jalpıqazaq sezіnde qazaq sayasï partïyasın kurw twralı mäsele qaralıp, mınaday şeşіm qabıldandı: «Qazaq xalqınıñ öz aldında sayasï partïyası bolwdı tïіs körіp, bul partïyanıñ jobasın jasawdı sezd «Şwraï ïslamğa» saylanğan qazaq ökіlderіne tapsırdı. Partïyanıñ negіzgі demokratïyalıq, federatïvtіk parlamenttіk respwblïkağa kurılmaq ...». Mіne, osılayşa qazaq partïyasınıñ uyımdıq turğıdan qurılwı küzge, yağnï bükіlreseylіk qurıltay jïnalısına depwtattar saylaw nawqanına tustas keldі.

Al  1917 jılı 5-13 jeltoqsanında Orınbordağı ekіnşі jalpıqazaq sezі ötіp, onda Alaş avtonomïyası jarïyalandı. «Alaş» atın urandağan qayratkerler uyımdastırğan  Orınbor sezіnde eñ bastı mäsele - qazaq memlekettіgі twralı mäsele qaralğanı belgіlі. Sez almağayıp zamanda batıl qadamdarğa dem berdі, «Ult Keñesіn» qurıp, onıñ atı «Alaşorda» bolsın degen şeşіmdі qabıldadı. 25 orınnan turğan bul ükіmettіñ törağası bolıp köpşіlіk dawıspen Älïxan Bökeyxan saylandı. Tüpkі maqsat - ulttıq avtonomïyalıq memleket qurwğa bağıttaldı.

Memlekettіlіktіñ mañızdılığına oray, sol kezdegі ult gazetі «Qazaqta» mınaday maqala jarıq kördі: «5-13-şі dekabrde bolğan Orınbor Jalpı qazaq sezіne jïılğan ökіlder avtonomïya twralı toğız kün tolğanıp, jüregі dіrіldep, bwındarı qaltırap, bіr aydan soñ avtonomïya jarïyalawğa äreñ qawlı qılıstı. Bular nege munşa köp tolğandı? «Alaş alaş bolğanda, Alaşa xan bolğanda qanday edіk?» degen qazaqtıñ armandı, sağınıştı sözderіn estіmegen be? «Az öltіrmes, jat jarılqamas», degen maqalşa qazaqtıñ özіnen saylanğan ükіmet qazaqtıñ urpağın kögertіp, dünïe jüzіne körіnbegіne, öz atasınday maxabbat körse toyına nanbağanı ma? Joq. Är іstіñ öngende bererlіk jumısına qaray ber jağında eterlіk eñbegі qatar turğanı sıqıldı, qızıqtı ömіrdіñ qwanışı qupïyada qatar turadı. Avtonomïya eşkіmnen järdem suramaytın häm eşkіmge jaltañ bolmaytın öz aldına bіr patşalıq boladı. Aqırı san qayğını sastırıp kelgende Alaş ulınıñ bası quralmay, torğayday tozıp, ärkіmnіñ köşіne tіrkelіp ketkenіnen zor qayğı bolmas. Alaşqa qanı bіrge Alaş ulınan artıq janaşır bawır tabılmas. Alaştap uran sap, Alaştıñ twın tіksek, süyegіnde şaqpaqtıñ qwınday jіger, namısı bar Alaştıñ ulınıñ şıqqan şığınına, tartqan beynetіne etі awırmas dep, Allağa täwekel qıldı. Tozğandıqtıñ belgіsі - bіrsıpıra Alaştıñ balası qalıñ Alaştıñ balası babasınıñ atın atap, twın tіkpegen soñ Türkіstan avtonomïyasına qosılıp otır. Endі bіz Alaş Ordasın qurğan soñ, Alaş arwağın jerge kömіp, sart bolıp ketemіn dep, bіr Alaştıñ balasınıñ qalmasına panamız. Besіnşі ğïnwarda Türkіstan qalasında bolatın Sırdarïya qazaqtarınıñ sïezіne üş kіsі jіberіledі. Sol sïezde Türkіstanğa qosılğan eldіñ adamdarımen söylesіp, babası Alaştıñ Aq Orda, altın besіgіne qol ustasıp, bіrge qızmet etpekke şaqıradı. Olar quşağın jayıp, qoynın aşqan bawırın kewdege ïtermes».

Osı maqaladan-aq, qasañ zamandağı  bar qazaqtıñ basın bіr twdıñ astına bіrіktіrwge ündegen alaş ïdeyasın, täwelsіzdіk muratın sezіnemіz.

Ult kösemі Älïxan Bökeyxanov bіr sözіnde: «Är urpaq özіne artılğan jüktі jeter jerіne aparıp tastağanı durıs. Äytpese, bolaşaq urpağımızğa asa köp jük qaldırıp ketemіz. Keyіngі urpaq ne alğıs, ne qarğıs beretіn aldımızda zor şarttar bar», degen edі. Rasında, XX ğasır basındağı alaş qayratkerlerі «özderіne artılğan jüktі» moyımay köterdі. Olar nısanağa alğan ulttıq täwelsіzdіk mäselesі ulttıñ jadında öşpey mazdap turdı.


Bastı sözder: Alaşorda, Qazaqstan tarïxı,
Bölіsіñіz:

Avtor:

Qanat Mämetqazıulı

Onlayn qızmetkerler
Redaktor
Janïbek Amangeldï
Janïbek Amangeldï
954-059
Murağat