+7 (701) 759 90 19
USD 428.07 EUR 507.61
RUB 5.62 CNY 65.15
Jańalyqtar

Abaı ósıeti – óskeleń urpaq úshin aınymas temirqazyq

2020 jylǵy 19 qazan 21:11
Bólisińiz:
Abaı ósıeti – óskeleń urpaq úshin aınymas temirqazyq

NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev keshe jumys saparymen Semeıge baryp, «Uly aqyn Abaı uldarymen» atty eńseli eskertkishtiń ashylý saltanatyna qatysty. Onda sóılegen sózinde «Biz Abaı amanatyna adal bolýymyz kerek» - dedi. Iá bári de alyp abyzymyzdyń amanatyna adaldyqtan shyǵady. Buny Memleket basshysy erekshe atap kórsetti. «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesiniń berik ornyǵýy osyǵan baılanysty. Ol úshin búgingi býyn Abaı murasynan nár alyp, rýhanı kemeldenýi qajet» - dep qorytty sózin Prezıdent.

Iá, bıyl elimiz úshin erekshe jyl - Uly Abaıdyń 175 jyldyǵy! Abaı dese - qazaq dep, qazaq dese - Abaı dep biledi el qazir. «Óleń - sózdiń patshasy, sóz sarasyn» tereńnen terip, jyr marjanyn shasha bilgen dananyń dara tulǵasyn asqaqtatý jolyndaǵy sharalar jyl basynan beri bastalyp ketkeni anyq. Aldymen 2020 jyldyń 9-shy qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHІ ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy jaryq kórgeni belgili. Abaı toıy byltyrdan beri bastalyp ketti. Abaı jyrlaryn oqýǵa Prezıdentten oqýshyǵa deıin atsalysty. ıAǵnı, bir jyl boıy uly Abaı jyrlary men qarasózderin qaıta bir salmaqtap, saralap, búgingi kúni de mańyzy arta túskenine kóz jetkizdi. Endi mine, pandemııanyń qysymy men qıyndyǵyna qaramastan uly Abaıǵa arnalǵan basty sharalar Memleket basshysynyń arnaıy qatysýymen ótip jatyr. Óıtkeni, Qazaqstan Prezıdenti Q. Toqaev atap aıtqandaı: -Uly Abaı – bizdiń elimizdiń maqtanyshy ǵana emes, álemdik deńgeıdegi kemeńger. Ol – qazaqtyń jan-dúnıesiniń tuńǵıyǵyna boılaǵan dara tulǵa. Onyń óleńderi men qara sózderi – ulttyq bolmysymyzdyń aınasy. Abaı jańa ádebıetimizdiń negizin qalaǵan aqyn retinde el tarıhynda aıryqsha iz qaldyrdy. Onyń eńbekteri bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de ózektiligin joǵaltqan emes. Áli kúnge deıin barshamyzǵa rýhanı azyq bolyp keledi. Aqynnyń ǵıbratty ǵumyry men mol murasy – halqymyzdyń jáne jahan jurtynyń asyl qazynasy. Abaıdyń ósıeti – óskeleń urpaqtyń aınymas temirqazyǵy.

Iá, Abaı toıy - Alash toıy!

Abaı toıyn - Uly aqyn ulaǵatyn ulttyq turǵydan uǵa bilýdiń jarqyn rýhanı dúnıesine aınaldyra bilýge umtylyp jatyrmyz. Óıtkeni, memleket basshysy aıtqandaı, Uly Abaı amanatyna adaldyq - bárimizdiń asyl paryzymyz!

Osy oraıda Jıdebaıǵa Abaı mereıtoıyna qatysqan abaıtanshylardyń ár óleńi bir álem danyshpan tulǵa týraly abaıtanýshylar jazbasyn nazarlaryńyzǵa usynbaqpyz.


Sovet ERQANAT,

І.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý

memlekettik ýnıversıtetiniń doktoranty

«Jalǵyzdyq tek Allaǵa jarasqan» degen fılosofııalyq kontseptsııa boıynsha jalǵyzdyq jeke adamdar úshin «jaman» dep baǵalansa, jekelik kerisinshe, «daralyq, ózgeden erekshelik, artyqshylyq» retinde baǵalanady. «Qum jıylyp tas bolmas, qul jıylyp bas bolmas» degen qaǵıdanyń astarynda jalpy kópshiliktiń nemese biryńǵaılyqtyń antıpody jeke, dara tulǵa týraly tanym jatqany ańǵarylady. Uly Abaıdyń shyǵarmalaryndaǵy jalǵyzdyq uǵym – túsinikteri halyq tanymynan alshaq deýge kelmeıdi. ıAǵnı, «jalǵyzdyq» kontseptisi daralyqty, danalyqty bildiredi. «Uly aqyn ózi jaıly, óziniń jeke basy jaıly aıtsa da, kóptiń taǵdyryn, adamzat jaıyn sóz etedi» deýi tegin aıtylmaǵan. Naǵyz lırıkalyq týyndylar jeke adamnyń jan dúnıesin, tolǵanysyn, taǵdyryn beınelep, sol arqyly búkil bir ortany, qoǵamdy, zamandy sıpattap beredi. Lırıkalyq qaharmannyń oı-sezimi, taǵdyry óz zamanynda sýrettelse, soǵurlym ol tıptik qasıetteri mol, somdap jasalǵan iri tulǵaǵa aınalyp, dáýirdiń kórnekti ókili bolyp shyǵady. Lırıkalyq poezııanyń osy erekshelikteri Abaı óleńderinen meılinshe tolyq kerinedi.

Aqynnyń qatty toryǵyp, muń men jalǵyzdyqqa tap bolýynyń ózindik sebepteri bar. Aqyndy mundaı qasiretke salǵan sebeptiń eń úlkeni jáne negizgi qozǵaýshy kúshi - onyń arǵy-bergi zamandardyń syry men maǵynasyn tereń uǵynǵan kemeńger oıshyldyǵy, asa kóregendik qasıeti. Bar adamdyq ǵumyrdyń, adam bolyp ómir súrmektiń qyry men syryn túgeldeı baıyptap meńgergen, adamdyq bolmystyń túp maǵynasyn boljap bilgen ǵulamalyq qasıetinen týyndaǵan aýyr qasiret bolatyn.

Aqyn bop, symbatty da nurly mahabbat ıesi bop, názik móldir sezim men sáýleli oı ıesi bolyp, ómir úshin tek súıip tuyný úshin jaralǵan Abaıdy da orta jasqa jeter jetpesten-aq muńǵa, qaıǵyǵa dýshar qylǵan, danalyq aqylǵa toly bar ómirin ý men zarǵa aınaldyrǵan, ár qoǵamda, ár zamanda kezdesip turatyn dańǵaza da beımaza, bitimsiz de tomyryq qoǵam tynysy, pıǵyly. Jalpy Abaı el bıleýshilerdi paıdakúnem, ómirdiń kúndelikti kúıbeńimen áýre bop júrgen usaq jandar beınesinde sıpattaıdy. Halyq úshin aýyr qasıet bolyp tabylatyn bıleýshi feodaldar arasyndaǵy talas-tartystardyń kúsheıýin aqyn qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik-saıası daǵdarys kórinisteriniń biri dep bildi. Sol kezdegi qoǵamdyq ómirdi osylaı áshkerelep, synaý Abaıǵa ońaı tıgen joq. Abaıdyń aqyndyq, aǵartýshylyq joly meılinshe qıyn, azaby mol, kúres joly edi. Ol halyq múddesin oılaıtyn, izgi maqsat jolyn da qaırat jumsaıtyn kúshtiń jetimsizdigin kórip jıi qapalandy, jalǵyzdyq sezimge boı urdy. Aqynnyń osy kóńil-kúıi, qaıǵy-muń saryny onyń shyǵarmalarynan jıi boı kórsetip qalady. Alaıda, Abaıdyń muńy óz basynyń muńy emes, halyqtyń taǵdyryn oılap tolǵaný ekenin kóremiz. Halyqtyń ómirindegi aýyrjaǵdaılar aqyn júreginiń sherine aınaldy. Abaı – tobyr arasynda jalǵyz. Eskilikke, kertartpalyqqa qarsy turǵan Abaı halyqty eńbekke, óner-bilimge shaqyrdy. Onyń ótkir «ýly sııa, ay tilinde» halyq ómiriniń kókeıkesti máselelerine jaýap berýge tyrysý aıqyn seziledi, onyń poezııasy men qarasózderindegi kóńil tolmaýshylyq, narazylyq aǵartýshy-aqynnyń arman-murattarymen ushtasady.

Uly aqyn Abaıdyń osylaısha tolǵanyp týǵan asyl sózi, ǵulama oılary onyń ózinen keıingi neshe tolqyn urpaqtary úshin úlgi ǵıbrat bolyp qala bermek. Jalǵyzdyq «Tema odınochestva», «Tema vsemırnoı Skorbı» álem ádebıettanýynda qalyptasqan teorııalyq termın, Abaı poezııasynda da óz sıpatyn tanytqan transformatsııalanǵan uǵym.

Saılaý QAJYBEKULY

І.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý

memlekettik ýnıversıteti

Tarıhta ulttyń atymen qatar atalatyn, ulttyn jer jahanǵa tanytatyn dara, dana tulǵalar kezdesetini aıan. Halqynyń oı-armanynyń, maqsat-múddesiniń úddesinen shyǵyp, uly murat, jarqyn jolǵa bastar kóshbasshylyq mıssııasyn «táńiriniń bergen óneri» arqyly iske asyrǵan uly tulǵa, ulttyq ádebıetimizdiń temirqazyǵy, aqyldyń aqyny Abaıdyń asyl murasy álemge tanylyp, máńgiliktigin de moıyndatty.

«Abaı dese, Abaısyń, abaıladyń jan-jaqty»-dep Qasym aqyn jyrlaǵandaı, Abaı murasynyń ǵasyrdan - ǵasyrǵa mańyzy artyp, tereńdigi tańqaldyra túsýi tegin emes. Mirjaqyp Dýlatov 1914 jyly «Qazaq» gazetiniń 23 shildedegi sanynda Abaıdyń dúnıeden ótkeniniń 10 jyl tolýyna oraı jazǵan maqalasynda: «Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasaq rýhyna sonsha jaqyndarmyz. Únemi bul kúıde turmas, halyq aǵarar, óner bilimge qanar, sol kúnderde Abaı qurmeti kúnnen–kúnge artylar. «Birinshi aqynymyz» dep qabirine halqy jıi-jıi zııarat eter, halyq pen Abaı arasy kúshti mahabbatpen jalǵasar. Ol kúnderdi biz kórmespiz, biraq bizdiń rýhymyz sezer, qýanar»,- dep jazdy. Alash ardaqtysynyń aıtqany keldi.

Halyq aǵardy, bilim men ǵylym, mádenıetimiz ben ónerimiz órkendedi. Shyǵysqa joly túsken zııalylarymyzdyń aqynnyń Jıdebaıdaǵy murajaı qoryǵyna at basyn buryp, alystan alyp kemedeı kórinetin Abaı men Ospan, Shákárim men uly Ahat jatqan keshendi kesenedegi qabirine zııarat etpegeni joq, sirá. Eýrazııanyń kindiginde turǵan qystaýdyń kıesi men aqyn rýhy «qalyń eli qazaǵynyń» mártebesin ósirip, mereıin arttyrdy.

Desek te, «Abaıdyń tereń pikirli sózderin qarapaıym jurttyń kóbi uǵa almaı aýyrsynatynan Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekeni, biraq ol aýyrlyq Abaıdyń aıta almaǵanynan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik» (Qazaq. 1913 №43) ekenin aıtqan A.Baıtursynov pikiri ǵasyr ótse de keleli. Qarýy kıeli sóz ben qaýyrsyn qanat qalamy bolǵan aqynnyń ultynyń bolashaǵyna qabyrǵasy sógile qamyǵyp, sheshimin tappaı sharq uryp, shıryǵa shamyrqana jazǵan «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» degen 41 jasynda jazǵan óleńi - búkil shyǵarmalarynda tarqatar oılarynyń túpqazyǵyndaı tolǵaýy.

Qalyń eli qazaǵynyń qamyn jep, talaýda qalǵan taǵdyryna qabyrǵasy qaıysyp, qamsyz, qareketsiz qalpyna qynjylsa da ómiri men ónerin ultynyń bolashaǵy jolyna baǵyshtaǵan, urpaǵyna baǵa jetpes murasyn mıras etken Abaıdyń máńgilik murasy-adamnyń ómirge kelgen sátinen ahıretke deıingi bar bolmysyn tanytar- tálimdik kodeks. Abaı joly-aqyn tyńnan salǵan jalǵyz aıaq-soqpaq jol, soqtyqpaly jerde myńmen jalǵyz alysyp ótken jol, artyna ólmeıtin sóz, óshpeıtin iz qaldyrǵan ónegeli jol. Abaı kemel oı, kámil senimge jetip, ulttyń uly tulǵasyna aınaldy. Abaı- qazaq halqynyń mańdaıyna bitken danyshpany, shyǵarmalary - teńdesi joq ulttyq oljamyz, sarqylmas rýhanı qazynamyz. Aqynnyń óleńderi men poemalaryndaǵy aýdarmalaryndaǵy, qarasózderindegi ósıet-ónegege, tálim-tárbıe, taǵylymdy, ǵıbratty naqyldar men tanymdyq talǵamy bıik oı salar órnekti joldar-kókirkek kózi ashyq, keýdesi sáýleli, sóz uǵar sanaly qazaq balasy úshin úlken ómir mektebi. Shyn mánindegi professıonaldyq ádebıetke aınalyp, álemdik deńgeıde tanylǵan qazaq ádebıetiniń kóshbasshysy Abaı murasyn jan-jaqty zertteý, tereń tanytý, oqytý- búgingi kúni memlekettik dárejedegi mańyzǵa ıe. Búgingi kúni Renessanstyq tulǵa uly Abaı murasynyń kórkemdik kókjıegin, estetıkalyq qunaryn, izgilik muratyn álem ádebıetiniń ozyq úlgilerimen, dinı-pálsafalyq oıdyń bıigindegi jaýharlarmen salystyra zerttep, ULTTYQ rýhty jańǵyrtýda ıdeologııalyq temirqazyqqa aınaldyrý qajet.


Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Bólisińiz:

Avtor:

Mahat Sadyq

Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
REDAKTOR
Gúlmıra Alıakparova
Gúlmıra Alıakparova
954-059
REDAKTOR
Erbol Janat
Erbol Janat
954-059
REDAKTOR
Jarylqasyn Saıagúl
Jarylqasyn Saıagúl
954-059

MURAǴAT