USD 425.02 EUR 450.1
RUB 7.17 CNY 63.75
جاڭالىقتار

قازاقستانداعى بۋدديزم ەسكەرتكىشتەرى نەسىمەن قىزىقتىرادى؟ - فوتو

29 قاراشا 11:55
:ءبولىسۋ
قازاقستانداعى بۋدديزم ەسكەرتكىشتەرى نەسىمەن قىزىقتىرادى؟ - فوتو

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - قازاقستان تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە باي. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان، ەلىمىز الەمنىڭ الۋان ءتۇرلى مادەنيەتىنىڭ كوپ وكىلدەرى كەلدى.

بۇگىن Kaz.tengritravel.kz پورتالى Aviata.kz سەرۆيسىمەن بىرگە قازاقستانداعى بۋددالىق ەسكەرتكىشتەر تۋرالى جايلى باياندايدى.

بۋدديزم قازىرگى قازاقستان اۋماعىنا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1-عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ العاشقى ميسسيونەرلەرمەن بىرگە كەلدى. كەيىننەن جاۋلاپ الۋشىلار دا، جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەر دە بۇل ءدىندى تاراتۋعا تىرىستى. ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ساياحاتشىلاردىڭ نازارىن اۋداراتىن كوپتەگەن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قالدى.

تاڭبالى- تاس

«تاڭبالى- تاس» - كوپتەگەن پەتروگليفتەرى بار الماتىدان ەكى ساعاتتىق جولداعى ەڭ ايگىلى ورىن. ول قازاق تىلىندە «تاڭبالارى بار تاس» نەمەسە «جازۋ جازىلعان جارتاس» دەگەندى بىلدىرەدى. شىنىندا دا، بۇل جەر جانۋارلاردىڭ، العاشقى ادامدار جانە كۇن- ادامىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتتەرىمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، بۋددا بەينەلەرىمەن دە تانىمال.


بارلىعى سۋرەت سالىنعان 18 جارتاس بار: جارتاستىڭ ورتالىق بولىگىندە بودحيساتتۆا اريا اۆالوكيتەشۆارانىڭ بەينەسى بار، وعان ەڭ تانىمال بۋددا مانترالارىنىڭ ءبىرى «وم ماني پادمە حۋم» ارنالعان. ونىڭ جانىندا اۋدارماسىندا «مەن اۋليە اۆالوكيتەشۆاراعا تابىنامىن» دەگەن جازۋ جازىلعان. ونىڭ وڭ جاعىندا ءتورت مەتر بيىكتىكتە بۋددا شاكيامۋني بەينەلەنگەن، ونىڭ جانىندا تاعى ءبىر جازۋ: «مەن شاكيامۋني بۋدداعا تابىنامىن» دەلىنگەن. ال سول جاقتا ەمشىلىك قۇدايى بۇرحان مانگلدىڭ بەينەسى قاشالعان.


«الماتىدا مۇنداي تاريحي، ادەمى جەرلەر وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى تاڭبالى- تاس، مەن بارىپ تاماشالاپ جانە تاريحقا كۋا بولىپ قايتۋعا كەڭەس بەرەمىن»، - دەپ جازادى ساياحاتشىلاردىڭ ءبىرى.

قىزىق دەرەك

بۋدديستىك جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ پايدا بولۋى حاقىندا حالىق اراسىندا كوپتەگەن اڭىزدار تارالعان. ولاردىڭ بىرىندە وزەن بويىمەن كەرۋەن كەلە جاتقاندا قاتتى جەر سىلكىنىسى بولعانىن ايتىلادى. جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرىنەن الىپ تاستار سۋعا قۇلاپ، وزەنگە وتكەل جاسايدى. بۋدديستەر بۇل وقيعانى قۇدايدىڭ يگىلىگى مەن كومەگى رەتىندە قابىلداپ، العىس رەتىندە سول جەردەگى تاسقا بۋددا بەينەسىن قاشاپ سالادى.

تاڭبالى- تاس سىزباسىن XIX عاسىردا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى، تاريحشىسى شوقان ءۋاليحانوۆ جاسادى. كەڭەس داۋىرىنە بەينەلەردى الكەي مارعۇلان، الەكسەي مارياشەۆ، پاۆەل ماريكوۆسكي جانە باسقا دا كوپتەگەن قازاق جانە كەڭەس عالىمدارى زەرتتەگەن.


ءتۇرلى دەرەككوزدەردەن الىنعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، بۇل جەر جارتاستاعى سۋرەتتەرىمەن عانا ەمەس، ەمدىك قاسيەتتەرىمەن دە تانىمال بولعان. كوشپەلىلەر بۇل جەرگە دەرتىن ەمدەۋ ءۇشىن ءجيى كەلەتىنىن ايتادى. جارتاسقا قاشالعان بۋدداعا سۇيەنىپ تۇرسا، كۇش- قۋات الادى ەكەن- مىس.

«تاڭبالى- تاستىڭ» بۇل فراگمەنتى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى Ⅱ عاسىرعا جاتادى، بۇل ءبىزدىڭ عالامشارداعى ەڭ سيرەك كەزدەسەتىن پەتروگليف. مەن وسى جەرگە كەلگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن»، - دەيدى توميريس اتتى الماتىلىق ساياحاتشى.


قازىر «تاڭبالى- تاسقا« بىرنەشە تۋريستىك تۋرلار بار. ولاردىڭ ورتاشا باعاسى التى مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. الماتىدان وسى جەرگە جانە كەرى قايتار جول جارتى كۇنگە سوزىلۋى مۇمكىن، سوندىقتان وزىڭىزبەن بىرگە جەڭىل- جەلپى تاماق الۋدى ۇمىتپاڭىز. جارتاستاعى سۋرەتتەردە ادەمى فوتوسۋرەتكە تۇسە الاسىز، سونىمەن قاتار، مەديتاتسيا جاساپ، تابيعاتتى تاماشالاۋعا بولادى.

ايتا كەتەيىك، 2004 -جىلدان بەرى تاڭبالى پەتروگليفتەرى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرلار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.

قىزىل- كەنت «سارايى»

قىزىلكەنت «سارايى» XIII - XV عاسىرلارداعى ساۋلەت ەسكەرتكىشى. ءبىر قىزىعى، بۇل بۋددا عيباداتحاناسىن جوڭعار جاۋلاپ الۋشىلارى تۇرعىزعان. قازىر سول كەزدەگى ءزاۋلىم سارايدىڭ قالدىقتارى عانا ساقتالعان. ولار قاراعاندى قالاسىنان 260 شاقىرىم جانە قارقارالى اۋدانى كەنت اۋىلىنان ءۇش شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.

كەنت «سارايىنىڭ» عيماراتى ەكى مەترلىك قۇلاعان قابىرعالاردان تۇرادى، ول تىك جارتاس پەن جاسىل جەلەكتەرمەن قورشالعان وڭاشا جەردە ورنالاسقان. جاقىن جەردە تاستى شاعىن توعان بار. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، بۇل سارايدىڭ اۋماعىندا ءتىپتى بالكون دا بولعان.

قىزىق دەرەك

بۋددا عيباداتحاناسىن العاش زەرتتەگەن XIX عاسىردا ورىس گەنەرالى سەمەن برونيەۆسكيي بولدى. ول جالداعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگىمەن عيباداتحانانىڭ اۋماعىن تازارتىپ، شاعىن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. تابىلعان زاتتار سەمەي مۇراجايىنا تاپسىرىلدى، ەكسپوناتتاردىڭ ءبىر بولىگى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا ساقتالعان. سونىمەن بىرگە، برونيەۆسكي

جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بۇل جەردى كيەلى سانايتىنىن جانە تاستاردى ۇستاۋعا جۇرەكسىنەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇل جەردىڭ تابيعي اسەمدىگى مەن جەرىنىڭ ەرەكشەلىگى تاڭ قالدىرادى. ەجەلگى نارسەگە، باسقا مادەنيەتتى كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋ مۇمكىندىگى ءارقاشان تارتىمدى. وسىنىڭ ءبارى ماعان ەرەكشە قۋات بەرەدى»، - دەپ سيپاتتايدى ساپارىن قاراعاندىلىق ساياحاتشى.


تەكەلى ستەللاسى

بۋدديزمنىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشى - تەكەلى ستەلاسى. ول تەكەلى قالاسىنا جاقىن، الماتىدان شامامەن 290 شاقىرىم جانە تالدىقورعاننان 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ستەللا پيراميدا پىشىنىندەگى بيىكتىگى ءۇش مەتردەن اساتىن ۇلكەن تاسقا ۇقسايدى. ول قورا وزەنىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان.

ستەلانىڭ ەرەكشەلىگى وندا بۋددالىق بەينەلەر مەن جازۋلار قاشالعان. تاستىڭ ۇستىڭگى جازىقتىعىندا كالاچاكرا سيمۆولى، 10 بۋىننان تۇراتىن سيقىرلى مونوگرامما قاشالعان. ونىڭ ۇستىندە تيبەت جازۋىمەن جازىلعان جازۋ بار، ونىڭ ماعىناسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر. ولاردىڭ استىندا كەلى، ياعني بۋددا دىنىندە ماڭىزدى وقيعالاردىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان قۇرىلىس تا بار.


«بۇل ولكە تاريحى پۇتقا تابىنۋشىلىق، زورواستريزم، ءبۋدديزمنىڭ اڭىزدارى مەن نانىم- سەنىمدەرىن، يسلام ءدىنىنىڭ داستۇرلەرىن بويىنا سىڭىرگەن. ونداعى ەڭ قىزىقتى جەرتەكەلى كەلىسى - بيىكتىگى ءۇش مەترلىك الىپ تاس. وندا تاسقا قاشالعان ارىستان كەيپىندەگى ميفتىك جانۋارى كورۋگە بولادى»، - دەپ جازدى لەسيا كوليسنيچەنكو.

ابلايكيت

XV عاسىردىڭ II - جارتىسىندا شىعىس قازاقستانعا باتىس- موڭعول جوڭعار تايپالارى باسىپ كىردى. ولار وسى اۋماقتا ۇلكەن كوشپەلىلەر يمپەرياسىن قۇرۋدى كوزدەدى. ول ءۇشىن جوڭعارلار بەكىنىستەر مەن شىركەۋلەر تۇرعىزدى. سولاردىڭ ءبىرى - ابلايكيت. ونى جوڭعار تايشىسى (موڭعول حالىقتارىنىڭ كوسەمى، بيلەۋشىسى) ابىلاي 1654 -جىلى سالعان. سوندىقتان بۇل عيباداتحانانىڭ اتاۋى - «ابىلاي» جانە« كيت» نەمەسە «سوعىس «(جوڭعار تىلىنەن اۋدارعاندا «بەكىنىس شىركەۋ»). بۇل لامايست (سوڭعى بۋدديزمنىڭ ءبىر ءتۇرى) بەكىنىس شىركەۋىنىڭ ۇلگىسى بولدى.

وسى كۇنگە دەيىن عيباداتحانادان تەك ابلايكيت شىركەۋىنىڭ قيراندىلارى عانا ساقتالعان. ولار شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. وعان وسكەمەننەن ءبىر ساعاتتا جەتۋگە بولادى.

كوپ جىلدار بويى ابلايكيت عالىمدار مەن ساياحاتشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى، مىسالى، عيباداتحانانىڭ قيراندىلارىنا گەرحارد فريدريح ميللەر، پيتەر سايمون پاللاس كەلدى. عيباداتحانانىڭ العاشقى سيپاتتاماسىن XVII عاسىردا ابىلاي تايشىعا بارعان ورىس ەلشىسى فەدور يۆانوۆيچ بايكوۆ جاساعان. XVIII عاسىردا رەسەيلىك گەودەزيست ۆاسيليي شيشكوۆ قۇرىلىمنىڭ العاشقى جوسپارى مەن ەسكيزدەرىن سىزدى. سوڭعى جىلدارى بۇل عيباداتحانانىڭ اۋماعىندا قازبا جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە.


«بۇكىل شىركەۋ اۋماعى ءۇش- بەس مەتر بيىكتىككە جەتەتىن تاس قابىرعامەن قورشالعان، سولتۇستىك جانە باتىس بولىكتەرىندە جارتاس بويىمەن سوزىلىپ قوسىمشا توسقاۋىل بولعان»، - دەپ سيپاتتالادى شىركەۋدىڭ سىرتقى كەلبەتى. بۇل سيپاتتاما «ابلايكيت» بەكىنىس شىركەۋىنىڭ ارحەولوگيالىق قازبالارى ناتيجەلەرى تۋرالى ماقالادا كەلتىرىلگەن.

قىزىق دەرەك

شىركەۋ اۋماعىندا بىرنەشە رەت بۋددالىق جادىگەرلەر، قورعاسىن وقتارى، تيىندار، سونداي-اق ادام مەن جانۋار تەكتەس سۇيەكتەر تابىلعان. مۇندا قولجازبالاردىڭ ۇلكەن كىتاپحاناسىن دا تابىلدى. وسكەمەندەگى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايىندا كەمىندە ەكى مىڭ جادىگەر ساقتاۋلى تۇر.

وسكەمەندەگى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، ابلايكيت اۋماعىندا قازىنالى ۇڭگىر بار دەگەن سەنىم بار ەكەن.

«اقىر اياعىندا جوڭعارلار بەكىنىستەن تەز شىعىپ كەتتى. ولار عيباداتحاناسىن بۇلىنبەگەن كۇيىندە قالدىردى. ولار قازىنالارىن ءبىر جەرگە جاسىرعان بولۋى مۇمكىن. 1928 -جىلى اتاقتى ارحەولوگ اندريانوۆ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان سۇحبات الىپ، ۇڭگىردى ىزدەستىردى، ءبىراق تەك ەكى شاحتانىڭ ورنىن تاپتى. سونداي-اق، قايىڭ قابىعىنان جاسالعان ارىپتەردىڭ كوپتىگى سونشا، ولاردى ۆاگوندارعا سالىپ اكەتەتىن، ءتىپتى ساۋداگەرلەر ءوز تاۋارلارىن سوعان وراپ الاتىنى، ال وسكەمەن بەكىنىسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ ولاردى قىس قارساڭىندا تەرەزە جاقتاۋلارىنا جاپسىراتىنى ايتىلادى. ءبىراق بۇل تۋرالى ناقتى ەستەلىك قالدىرعان ەشكىم جوق»، - دەيدى گيد گالينا كۋتس.

قويلىق قونىسى

تاعى ءبىر بۋددالىق عيباداتحانا ورتاعاسىرلىق قويلىق قونىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. بۇل جەر ⅩⅢ عاسىرعا جاتادى، ءبىراق ابلايكيتتەن الدەقايدا ناشار ساقتالعان. ءبىر كەزدەرى مۇندا ءۇش ءتۇرلى ءدىننىڭ وكىلدەرى: بۋدديزم، يسلام جانە حريستياندىقتار تاتۋ- ءتاتتى ءومىر سۇرگەن. سوندىقتان بۇل جەر تولەرانتتىلىق پەن ءدىني توزىمدىلىكتىڭ سيمۆولى بولىپ سانالادى.

1998 -جىلى مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ارحەولوگ كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارنايى توپ قۇرىلدى. سودان كەيىن ارحەولوگتار بۋددالىق جانە مانيحەيلىك حرامداردى، سونىمەن قاتار، كۇيدىرىلگەن سازبەن جانە عانىشپەن باي بەزەندىرىلگەن شىركەۋلىك مەشىت پەن ۋاعىزشىلار جەرلەنگەن سوپىلىق حاناكانى (شىركەۋ) تاپتى.

قويلىق تەڭگە سارايىنان سوعىلعان كۇمىس جانە مىس تەڭگەلەردىڭ تابىلعاندارى قالانىڭ ءبىر كەزدەرى تاۋ ەتەگىنە ىرگەلەس جاتقان ءتورت مەترلىك بەكىنىس دۋالىمەن جاۋ شاپقىنشىلىعىنان قورعالعان ءىرى ساياسي جانە ساۋدا ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى.

2014 -جىلدان بەرى قويلىق قالاشىعى يۋنەسكو- نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەندى.

«تولەرانتتىلىق قانىمىزدا بار. سونىڭ دالەلى - ءدىني توزىمدىلىكتىڭ سيمۆولى دەپ اتاۋعا بولاتىن قويلىق قونىسى«، - دەپ جازدى قويلىق ەلدى مەكەنىنە بارعان ساياحاتشىلاردىڭ ءبىرى.

ساياحاتتاۋ - ول دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن اۆياتا ەسكە سالادى. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ سالاۋاتتى ءومىرى ءۇشىن جانە قايتار جولىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن تابيعاتتى بارىنشا ايالايىق.

تابيعاتتىڭ ەرتەڭ قانداي بولارى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. باستامانى قولداۋ ءۇشىن ءوزىڭىزدىڭ «سانالى» ساياحاتتارىڭىزدان #jasylbolsyn اۆياتا حەشتەگىمەن فوتوسۋرەتتەر مەن بەينە-ۆيدەولاردى جۇكتەۋگە بولادى.



:ءبولىسۋ
پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
سونداي-اق... وقىڭىز

مۇراعات