+7 (701) 759 90 19
7 °С : نۇر-سۇلتان
15 °С : الماتى
USD 425.02 EUR 498.17
RUB 5.85 CNY 65.85
جاڭالىقتار

قاجىمۇقان بالۋان - ناسىر فازىلوۆ، وزبەك جازۋشىسى

27 ءساۋىر 13:02
:ءبولىسۋ
قاجىمۇقان بالۋان - ناسىر فازىلوۆ، وزبەك جازۋشىسى

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات. ۇلىم ساعىندىق مەكتەپتەگى اتا- انالار جينالىسىنا كەشىكپەي، ەرتەرەك كەلۋىمدى وتىنگەن ەدى. كۇن باتىپ، قاراڭعى تۇسكەنىمەن، مەكتەپ شامدارى جانىپ، اينالانى جارقىراتىپ تۇر. سپورت زالى جاقتان بالالاردىڭ شۋىلداعان داۋىستارى ەستىلەدى. شىلىمىمدى شەگىپ بولدىم دا، ىشكە كىردىم.

نەون شامدارىنان زالدىڭ ءىشى كۇندىزگىدەي جاپ- جارىق. سپورت كيىمىندەگى وقۋشىلاردىڭ ءبىرى گيمناستيكالىق قابىرعاعا اسىلىپ ويناپ جاتسا، ەندى ءبىرى كىر تاستارىن كوتەرۋدە.

بۇرىشتا تۇرعان وتىز ەكى كيلوگرامدىق كىر تاسى كوزىمە وتتاي باسىلدى. قىزىل بارقىتپەن جابىلعان ۇستەلگە قويىلىپتى. جىلتىراتىپ تازالانعان. كىر تاسىنا ىلىنگەن كىشكەنە قاعازدا جازۋ بار ەكەن: «بۇل كىر تاسىن 1944 -جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە...»

ءيا، مىناۋ سول كىر تاسى عوي... ەسىمە وتكەن وقيعا ورالا بەردى...

* * *

... ىمىرت ءۇيىرىلىپ قالعان شاق. ەشمات اعا ەكەۋمىز قالادان قوس ات جەگىلگەن اربامەن قايتتىق. اينالا اپپاق قار. اسپاندى بۇلت تورلاعان، تۇنەرىڭكى. مايدالاپ قار جاۋا باستادى. باسىمدا اكەمنىڭ تۇلكى تۇماعى، ۇستىمدە كىشىرەيتىپ قايتا تىگىلگەن تەرى تون، اياعىمدا - پيما، قولىمدا - ءجۇن قولعاپ. قالادان العان زاتتارىمدى سالعان قورجىندى ەكى بۇكتەپ استىما توسەپ الدىم.

جول بويى اۋزىنا سۋ قۇيعانداي ۇندەمەي كەلگەن ەشمات اعاعا ءبىر كەزدە ءتىل ءبىتتى:

- تەمىر جولدان استىق، مىنە. كەلىسكەنىمىزدەي عوي، ءيا؟

- جارايدى، - دەدىم امالسىزدان.

ەشمات اعا تىزگىندى تارتتى.

- كەل، جاقىنىراق وتىر. مىنە، وسىلاي، - دەپ، مەنى اربانىڭ الدىڭعى جاعىنا وتىرعىزىپ، تىزگىندى قولىما بەردى. بالداقتارىن الىپ، ءوزى اقىرىن اربادان ءتۇستى.

- اتتاردى قيناپ، قۋالاما. جولدى بىلەدى، وزدەرى الىپ بارادى، جانۋارلار. ال، كانى، «ءشۇۋ» دە!

ەشمات اعا بىرنەشە قادام ارتقا شەگىنگەندە، بالداقتارى جۇمساق قارعا كىرىپ كەتتى. مەن تىزگىندى سىلكىپ قالدىم... اتتاردىڭ تاناۋىنان بۋ بۇرقىراپ، اربانى جەڭىل سۇيرەي جونەلدى. شىنىمدى ايتسام، باسىندا بويىمدى ءبىر قورقىنىش بيلەگەنى راس ەدى. ءبىراق، سوندا دا ءبىر ءوزىم اتارباعا يە بولىپ كەلە جاتقانىما كەۋدەمدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى.

ءبىراز جۇرگەن سوڭ جولايىرىعىنا كەلدىك. وڭعا بۇرىلساق - اۋىلعا اپاراتىن جولعا تۇسەمىز. سولعا قاراي كەتسەڭىز - «چاپايەۆ» اتىنداعى اۋىلعا باراسىز. جول قيىلىسىندا بىرنارسە قارايعانداي بولدى. دۇرىستاپ قاراعاندا ادام ەكەنىن كوردىم. ادام بولعاندا، كەرەمەت ۇلكەن دەنەلى ادام - الىپ كىسى. ۇستىندە جەڭىل شاپان، بۇتىندا قارا شالبار، باسىندا قارا بارقىت تاقيا، اياعىندا حروم ەتىك. ەرتەگىلەر الەمىنەن شىعا كەلگەن قۇبىجىق دەرسىڭ. جاس شاماسى سەكسەنگە كەپ قالعان بولار اۋ. قورقىنىشتى! اياعىن الشاڭ باسىپ ارباعا جاقىندادى.

- توقتا!

قورىققاننان جۇرەگىم القىمىما تىعىلدى. وسىنداي دا دورەكى داۋىس بولا ما ەكەن ادامدا...

- قايدا بارا جاتىرسىڭ؟

- قاي اۋىلعا؟ - مەن ۇندەمەگەن سوڭ، قايتا سۇرادى.

مۇلدەم ساستىم. شىنىمەن دە ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن الىپ تۇلعالى ديۋدىڭ ءوزى ەمەس پە ەكەن..

- كوكتەرەككە... - دەپ جاۋاپ بەرگەنمەن، ءوز داۋىسىمدى ءتىپتى ءوزىم دە ەستىمەدىم.

- «چاپايەۆقا» دەيىن اپارىپ تاستاساڭ مەنى!

- اسىعىس ەدىم.

- ەشتەڭە ەتپەيدى بالاقاي، ۇلگەرەسىڭ.

قاشۋ كەرەك! اتتارعا قامشى باسسام، قۋىپ جەتە المايدى. اناداي ەبەدەيسىز دەنەسىمەن جۇگىرە دە الماس. ال ەگەر «چاپايەۆقا» باراتىن بولسام، اۋىلعا قاشان جەتەمىن. جالعىز وزىمە قورقىنىشتى. ال، مىنا ديۋ مەنى امان- ەسەن جىبەرە قويا ما ەكەن؟

مەن ويلانامىن دەگەنشە، الىپ مىنۋگە ىڭعايلانىپ، اربانىڭ شەتىنەن ۇستادى. نارتاۋەكەل دەپ، ورنىمنان كوتەرىلدىم دە، اتتارعا قامشى باسىپ، تىزگىندى سىلكىپ قالدىم. قوس ات الدىعا بىردەي جۇلقىنعانىمەن، اربا ورنىنان قوزعالمادى. نە بولدى دەپ، ارتقا بۇرىلسام، انا كىسى اربانىڭ ارتقى جاعىنان ۇستاپ تۇر ەكەن.

- قايدا؟ - دەپ گۇر ەتە قالدى. - قاشىپ كەتەيىن دەدىڭ بە؟ جارايدى، بارا عوي، جولىڭ اشىق، ەگەر اتتارىڭنىڭ كۇشى جەتسە.

- جىبەرىڭىزشى! - دەپ جىلامسىرادىم.

ول بولسا ماعان كوڭىل دە اۋدارماي، اربانى ۇستاپ تۇرا بەردى. اتتار قانشا تىراشتاماسىن، اربا ورنىنان مۇلدەم قوزعالمادى. اقىرى، اياقتارى قارعا باتىپ، اتتار تۇرالاپ قالدى. ديۋدىڭ ءوزى ەمەس پە! اقىرىنداپ كوز قيىعىممەن قاراسام، اربانى ءبىر قولىمەن عانا ۇستاپ تۇر. ءبىر كەزدە قارقىلداپ كۇلىپ جىبەردى. كۇلكىسى ءتىپتى ادامنىڭ كۇلكىسى ەمەس:

- قالاي، بالاقاي، جۇرەمىز بە؟

جاۋاپ بەرمەدىم. سويلەۋگە مۇرشام جوق، تىنىسىم تارىلىپ كەتتى.

مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتپەي، ارباعا ءمىنىپ الدى دا،

- اتتىڭ باسىن «چاپايەۆ» اۋىلىنا قاراي بۇر! - دەدى.

امالسىز اربانى سولعا قاراي بۇردىم. ال ءوزىم ارتقا قاراۋعا قورىقتىم. تىنىس العان دەمى ەستىلىپ تۇر. اربانىڭ ول وتىرعان جاعى قيسايىپ كەتكەندەي كورىندى. مەنىڭ قورقىپ وتىرعانىمدى سەزگەن بولار، داۋىسىن ءسال باسەڭدەتىپ:

- بالاقاي، سەن قورىقپا، - دەدى.

قاراماسام دا، ول جەلكە تۇسىمنان ماعان كۇلىپ وتىرعانداي بولدى.

- اكەڭ بار ما؟

- بار...

- قايدا؟

- مايداندا...

ول ءۇنسىز قالدى. ءبىر كەزدە سىرتىلداعان دىبىستار ەستىلدى. قاراسام جاڭعاق شاعىپ جەپ وتىر.

- شەكىلدەۋىك جەيسىڭ بە، بالاقاي؟ - دەپ قويادى.

كەرەمەت! جاڭعاقتى شەكىلدەۋىكشە شاعىپ وتىر. ۇندەمەدىم.

- ءما، ال! - دەدى دە، جاڭعاقتى ساۋساقتارىمەن سىرتىلداتىپ شاعىپ، ماعان ۇسىندى.

ايتتىم عوي، ديۋدىڭ ناق ءوزى. ول ءوز ويىمەن بولىپ، تاعى دا ءۇنسىز وتىر. ال مەن ودان قالاي قۇتىلۋدىڭ امالىن تاپپاي دالمىن.

- وقيسىن با؟ - دەدى كەنەتتەن.

- وقيمىن.

- قاي سىنىپتا؟

- التىنشى.

- تۇماعىڭ مىقتى ەكەن.

ۇندەمەدىم، ال ىشىمنەن ويلادىم: «تۇماعىڭنان ايىرىلدىڭ دەي بەر، قاجىمۇرات!» باسىمنان قاشان جۇلىپ الادى ەكەن دەپ كۇتتىم. ءبىراق ول تيىسپەدى. اتتار ءىلبىپ باسىپ كەلەدى. قاراڭعى تۇسە باستادى. كۇن سۋىتتى. مايدا قيىرشىق قار جاۋىپ تۇر.

- «چاپايەۆقا» قانشا قالدى، بالاقاي؟

- جولدىڭ جارتىسىن وتتىك...

- كانە، توقتا!

تىزگىندى تارتىپ، ابايلاپ باسىمدى بۇردىم. الىپ ادام اربادا تىزەرلەگەن كۇيى ارتقا كوز سالىپ تۇر ەكەن. الىستان ءبىر نارسە قاراۋىتىپ، بىزگە جاقىنداپ كەلە جاتتى. مىنە، ءتىپتى جاقىنداپ قالدى. سويتسەك، جالعىز ات جەگىلگەن جەڭىل تارانتاس. جۇرەگىم ورنىنا ءتۇستى. ەڭ بولماسا ەندى ءبىر ءوزىم ەمەس ەكەنىم كوڭىلىمە مەدەۋ بولدى. ءبىزدىڭ اربامەن قاتارلاسىپ بارىپ، تارانتاس توقتاعاندا، الىپ ادام اربادان اقىرىن ءتۇستى. تارانتاس ايداعان جاس جىگىت، «وي، قاجى اعا؟!» دەپ جەرگە سەكىرىپ ءتۇسىپ، وعان قارسى ءجۇردى. جىڭىشكەلەتىپ مۇرت قويعان ەكەن. ۇستىندە قاسقىر ىشىك، باسىندا قۇندىز بورىك، ال اياعىندا ساپتاما ەتىك.

- ءيا- ءا، قايدا ءجۇرسىڭ؟ - دەپ سۇراعاندا، الىپتىڭ رەنجىگەنى كورىنىپ تۇردى.

- بۇگىن «كوممۋنيزم» اۋىلىنا بارامىز با دەپ ويلادىم.. .

- ءاي، «چاپايەۆ» اۋىلىنا باراتىن بولىپ، ۋادە بەرگەنىمىز ەسىڭنەن شىعىپ كەتتى مە؟

- قاجى اعا.. . - دەپ كۇلە بەرەدى.

- ءاي، سەن وسى ءىشىپ العاننان ساۋسىڭ با؟

- قاجى اعا، ەندى.. . حي- حي- حي...

ونىڭ قيسالانداعان قىلىقتارىنا شىداماي، الىپ كىسى، جىڭىشكە مۇرتتى جىگىتتىڭ قولىنداعى قامشىسىن جۇلىپ الدى دا، «ءما، ساعان، قاجى اعا»، - دەپ سالىپ- سالىپ جىبەردى. ول بولسا تارانتاستىڭ ارتىنا تىعىلىپ، كۇلۋىن توقتاتپاي، تارانتاستى اينالا قاشىپ ءجۇر. اناۋ بولسا قامشىنى سىلتەگەن سايىن «مىناۋ مەنى ايازدا كۇتتىرىپ قويعانىڭ ءۇشىن! مىناۋ الداعانىڭ ءۇشىن! مىناۋ ىشىمدىك ءىشىپ العانىڭ ءۇشىن!» دەيدى. مۇرتتى بولسا، قامشى تيسە وڭبايتىنىن بىلەتىن ادامداي، تارانتاستى زىر اينالۋدا. جۇگىرىپ ءجۇرىپ الىپتان كەشىرىم سۇراۋدا: «قاجى اعا، ايىپتىمىن! قاجى اعا، كەشىرىڭىز!». مەنىڭ بار- جوعىمدى ەكەۋى دە ۇمىتىپ كەتكەندەي. ىڭعايلى ءساتتى پايدالانىپ، اتتاردىڭ باسىن كەرى بۇردىم. مەنى توقتاتا ما دەپ ويلاپ ەدىم، ءتىپتى شارۋالارى بولمادى. اتتارعا قامشى باستىم. ۇزاپ كەتكەنشە قۇلاعىما جىڭىشكە مۇرتتى جىگىتتىڭ جالىنىشتى داۋىسى كەلىپ جاتتى.

كوكتەرەككە تۇندەلەتىپ جەتتىم. اربا مەن اتتاردى ات كۇتۋشى مىرزاحمەتكە تاپسىردىم دا، قورجىنىمدى يىعىما الىپ، ۇيگە اسىقتىم. جولدا بولعان وقيعا تۋرالى ەشكىمگە دە ءتىس جارمادىم. اسىرەسە، اناما! ايتسام دا، ءبارىبىر كىم سەنەدى دەيسىڭ؟

... تاڭەرتەڭ مەكتەپكە بارا جاتىپ، ەشمات اعانىڭ ۇلى قوشقارباي سىنىپتاسىم سوقتى.

- كەلگەنىڭ جاقسى بولدى، - دەدىم جولاي. - كەشە كەش كەلدىم دە، ايتا المادىم. اكەڭ شارۋالارىم بار دەپ، قالادا قالدى.

- كەلدى ول، - دەدى قوشقارباي كۇلىپ.

- قاشان؟

- تاڭ اتا. قالادا قاجىمۇقان بالۋاننىڭ ونەرىن كورەمىن دەپ قالىپتى.

- ءيا، سونىمەن، كورىپتى مە؟

- جوق، كورمەپتى. بالۋان «چاپايەۆ» اۋىلىنا كەتىپ قالىپتى.

مەن سوندا عانا كەشە ارباما كىمنىڭ وتىرعانىن ءتۇسىندىم.. .

مەكتەپتەن قايتاردا قاجىمۇقان بالۋان ءبىزدىڭ قىستاققا دا كەلەدى ەكەن دەگەن اڭگىمە ەستىدىك. يىعىنا جيىرما كىسى وتىرعىزىپ، شىر اينالدىرىپ، بىلەكتەي تەمىردى ارقان سياقتى ءۇش- ءتورت قايىرا وراپ، ەكى پۇتتىق كىر تاسىنىڭ سەگىزىن بىردەن اينالدىرىپ وينايدى ەكەن دەپ ەل شۋىلادى.. .

ەكى كۇننەن كەيىن وتكەندەگى جىڭىشكە مۇرتتى جىگىت ايداعان تارانتاسپەن قاجىمۇقان ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلدى. بۇكىل بالا- شاعا بالۋاندى قورشاپ العان. مەن اسا جاقىنداماي، الىستاۋ تۇردىم. ويتكەنى، مەنى تانىپ قويىپ، قاشىپ كەتكىم كەلگەنىن ايتىپ قويا ما دەپ قورىقتىم.

كەش باتا بۇكىل اۋىل بولىپ، ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدىڭ كلۋبىنا جينالدى. قوشقاربايدىڭ اكەسى سياقتى، سوعىستان جارالانىپ قايتقان ءبىر- ەكى مايدانگەر دە بار. قىسقاسى، كلۋبتا ينە شانشار جەر قالمادى. بالالار الدىڭعى قاتارعا، جەرگە جايعاستىق. كلۋبتىڭ ەكى قابىرعاسىنا وندىق ەكى ماي شام ىلىنگەن. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ نازارى ساحناعا الشاڭ باسىپ شىققان قاجىمۇقان بالۋاندا.

- قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ، - دەپ، ءوزىن قاراپايىم عانا تانىستىردى.

ونىڭ كەرەمەت كۇشتىلىگى تۋرالى ەلدىڭ شۋلاپ ايتىپ جۇرگەندەرى شىندىق بولىپ شىقتى. اسىرەسە سوڭعى كورسەتكەن ونەرى ءتىپتى ەرەكشە بولدى. باسىنا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتىڭ تورتەۋىن قويدى دا، ۇستىنەن اۋىر بالعامەن كىم ۇرادى دەدى. ەشكىم سۋىرىلىپ شىعا قويمادى. ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جۇمان اتتى جىگىتى ورتاعا كوتەرىلدى.

- بار كۇشىممەن ۇرايىن با، قاجى اعا؟ - دەدى.

- فاشيستى قالاي ۇرعىڭ كەلەدى، سولاي سوق، - دەپ قاجىمۇقان گۇر ەتە قالدى.

- ءسىز فاشيست ەمەسسىز عوي.

- ءيا، مەن فاشيست ەمەسپىن، تەك سەن كوز الدىڭا ەلەستەت...

- ولاي بولسا... - دەدى دە جۇمان اعا اۋىر بالعانى جوعارى كوتەرە تۇرىپ.

ءتورت كىرپىش ءبىر سوققىدان اق كۇل- تالقان بولدى. ءبارى دەمدەرىن ىشتەرىنە تارتىپ، ءۇنسىز قالدى. ءبىر كەزدە بالۋانعا ەشتەڭە بولماعانىن كورگەندە بارىپ، «ۋح» دەپ، دۋ قول شاپالاق سوقتى.

بالۋان جۇمان اعانىڭ قولىن الدى.

- قولىڭدا كۇش بار ەكەن. ەگەر ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ ءبارى فاشيستەردى سەن سەكىلدى سوعاتىن بولسا، وندا ولاردىڭ ساۋداسى ءبىتتى دەي بەر.

ودان كەيىن جينالعاندارعا قاراپ سويلەپ كەتتى.

- حالايىق! ەگەر مايدان دالاسىندا سوعىسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ سوققىلارى مىنا جىگىتتىڭ سوققىسىنداي كۇشتى بولسىن دەسەك، ءبىز ولارعا كومەكتەسۋىمىز قاجەت.

بالۋان ۇزاق سويلەدى. كلۋب ءىشى تىپ- تىنىش. كەنەت ءبىر جاس كەلىنشەك ورنىنان كوتەرىلىپ، ساۋساعىنداعى جۇزىگىن شەشتى دە، اياعىنىڭ ۇشىمەن ساحناعا قاراي بەتتەدى. مۇرتتى جىگىت ساحنانىڭ شەتىنە لىپ ەتكىزىپ اق ورامال جايدى. ساقيناسىن ورامالعا سالدى دا، كەلىنشەك ورنىنا قايتتى. ءبىراز ۇنسىزدىك ورنادى. ءبىر كەزدە ورتاعا بىرەۋ كۇپايكەسىن، ءبىرى تونىن، قولعابىن، ساقينا- جۇزىكتەرىن تاستاي باستادى. اجەپتەۋىر ءۇيىلىپ قالدى. سوڭىندا مەن دە شىقتىم. اكەمنىڭ تۇلكى تۇماعىن زاتتاردىڭ ەڭ ۇستىنە قويدىم.

- ءاي، سەن مەنەن قاشقىسى كەلگەن بالاقاي ەمەسسىڭ بە، - دەپ بالۋان مەنى تانىپ قويدى. - اتىڭ كىم؟

- قاجىمۇرات.

- جارايسىڭ، بالام. سەن رەنجىمە. ول كۇنى مەن مىناعان ازداپ ىزالانىپ... اشۋلى ەدىم، - دەدى ساحنانىڭ ارتىندا تۇرعان مۇرتتى جىگىتتى كورسەتىپ. سولاي دەدى دە، مەنى ەكى قولداپ كوتەرىپ الدى.

- كەك ساقتامايسىڭ با ماعان؟

- جوق، - دەدىم اقىرىن.

- جارايسىڭ، بالاقاي، - دەپ مەنى جەرگە ءتۇسىردى.

سودان كەيىن كىر تاستارى جاتقان ساحنانىڭ بۇرىشىنا باردى دا، جاڭا عانا ءوزى قاقپاقىلداپ ويناعان بىرەۋىن ورتاعا الىپ كەلدى.

- مىنا كىر تاسى سەنىڭ مەكتەبىڭدە ەستەلىككە قالسىڭ. بالۋان اتالارىڭا ۇقساڭدار!

مەن ماقتانىشپەن قوشقاربايعا قارادىم.

قويىلىم اياقتالعان سوڭ قوشقارباي ەكەۋمىز ورتاسىنا اعاش سالىپ، ەكەۋلەپ كىر تاسىن ارەڭ دەگەندە كوتەرىپ الىپ كەتىك...

* * *

يىعىمنان ۇستاعان اۋىر قولدان سەلك ەتە قالدىم. بۇرىلسام، قوشقارباي- بالۋان ەكەن.

- سەن ەكەنسىن عوي؟

- ءيا- ءا، سول كۇننەن بەرى وتىز جىل ءوتىپتى عوي، - دەدى قوشقارباي- بالۋان ويىمدى وقىعانداي.

ەكەۋمىز دە وتكەندى ەسكە الىپ، ءۇنسىز تۇرىپ قالدىق.

جاس مۇعالىم كەلىپ ءبىزدى سىنىپقا كىرۋگە شاقىردى:

- جۇرىڭىزدەر. التىنشى «ب» سىنىبىنا. بارلىق اتا- انالار جينالدى.


قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ناسىر فازىلوۆ، وزبەك جازۋشىسى، (1929-2018 ج.) حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى

وزبەك تىلىنەن اۋدارعان راشيد بەيبىت ۇلى



:ءبولىسۋ
سونداي-اق... وقىڭىز
پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
ونلاين قىزمەتكەرلەر
رەداكتور
باقىتجول كاكەش
باقىتجول كاكەش
954-049

مۇراعات