+7 (701) 759 90 19
-20 °С : نۇر-سۇلتان
-9 °С : الماتى
USD 386.44 EUR 428.37
RUB 6.06 CNY 54.93
جاڭالىقتار

تەرميندەر توڭىرەگىندەگى تولعانىس

7 قازان 12:13
:ءبولىسۋ
تەرميندەر توڭىرەگىندەگى تولعانىس

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا قازاق ءالىپبيى توڭىرەگىندەگى اڭگىمە- پىكىرلەر باسپا ءسوز بەتتەرىندە ءالى دە جالعاسۋدا جانە بۇل ورىندى.

ويتكەنى «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن حالىق دانالىعى ءدال وسىنداي جەردە اسا قاجەت-اق. ءبىزدىڭ توقتالماعىمىز - وسى الىپبيگە بايلانىستى كەيبىر تەرمينولوگيالىق ماسەلەلەر.

سىرتتاي قاراعاندا، بۇل بۇگىنگى ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەلەرگە - قاي ءارىپ قالاي بەلگىلەنۋى كەرەك، قاي ءسوز قالاي جازىلۋى دۇرىس - دەگەنگە تىكەلەي قاتىسى جوق ءتارىزدى كورىنۋى مۇمكىن، ءبىراق، شىندىعىندا، بۇل وسى كەزدەن باسىن اشىپ الاتىن اسا ماڭىزدى ماسەلە جانە تۇپتەپ كەلگەندە، ارىپكە دە، ەملەگە دە قاتىسى بار جايلار.

ءارىپ - تاڭبا ما، بەلگى مە؟

كەزىندە، قازاق ءتىل ءبىلىمى دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە، ءارىپ بەلگىلەرىن «ءارىپ تاڭباسى» دەپ قولدانۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ كەتتى دە، وسى داعدى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىستان قالماي كەلەدى.

ءبىراق، شىندىعىندا، بۇعان ەشكىم ءمان قويىپ قاراپ جاتپاسا دا، «ءارىپ - تاڭبا ما، الدە بەلگى مە؟» دەگەنگە ويلانا قاراۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋدارماقپىز. قازىردە بۇل ەكى ءسوز دە قاتار قولدانىلىپ كەلەدى جانە كوپشىلىك تاڭبا دەگەن ۇعىمنىڭ قادىر- قاسيەتىنە اسا ءمان بەرىپ، باعالاماي، قولدانىستا ءارىپ تاڭباسى دەگەندى كوبىرەك قولايلى كورەتىن ءتارىزدى. قالىپتاسىپ قالعان ەسكى ۇردىستەن شىعا سالۋ دا وڭاي بولماسا كەرەك.

دەگەنمەن، بىزدىڭشە، وسى تىركەستەگى تاڭبا ءسوزىنىڭ قولدانىلۋى رەتسىز. تاڭبا تەرمينى جالپى ءتىل بىلىمىندە (ءتىل تەورياسىندا) قولدانىلاتىن، ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر عىلىمي ۇعىمى بار قالىپتاسقان تەرمين ءسوز. تىلدىك تاڭبالار تۋرالى ءبىزدىڭ «ءتىل گەنەتيكاسى: تىلدىك تاڭبا- نىشاندىق جۇيە» اتتى مونوگرافيامىزدا (الماتى، 2014) جان- جاقتى ايتىلعان.

بەلگىلى عالىم ن. ۋاليەۆ ءوزىنىڭ الىپبيگە قاتىستى ءبىر ماقالاسىندا ءارىپتى تاڭبا دەپ كورسەتىپتى. ول: «كەز كەلگەن تاڭبانىڭ ەكىجاقتى: تاڭبالانۋشى جانە تاڭبالاۋشى قاسيەتى بولاتىنى ءتارىزدى ۋ تاڭباسىنىڭ دا ەكى جاعى - مازمۇندىق جاعى (پلان سودەرجانيا) جانە تۇرپاتتىق جاعى (پلان ۆىراجەنيا) بار.

ولاي بولسا، ۋ تاڭباسىنىڭ مازمۇندىق جاعى - فونەما، تۇرپاتتىق جاعى - ءارىپ. باسقاشا ايتقاندا، فونەما - تاڭبالانۋشى دا، ءارىپ - تاڭبالاۋشى. وسى ەكەۋىنىڭ بىرلىگى جازۋ تەورياسىندا «گرافەما» دەگەن ۇعىم بىلدىرەدى» دەيدى. بۇل، بىزدىڭشە، ماسەلەگە تازا تىلدىك تۇرعىدان ەمەس، جالپى سەميوتيكالىق تۇرعىدان كەلۋدىڭ كورىنىسى. ول بويىنشا، «كەز كەلگەن زات كەز كەلگەن زاتتىڭ تاڭباسى بولا الادى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان.

ءبىرقاتار عالىمدار وسى تۇسىنىكتى ءتىل تابيعاتىنا پايدالانعىسى كەلسە دە، تىلدىك قۇبىلىستىڭ بولمىسى بۇعان كونبەيدى. ءتىل - ەكىنشى دارەجەلى (جاساندى) ەمەس، ءبىرىنشى دارەجەلى (تابيعي) تاڭبالىق جۇيە، ياكي بۇكىل تاڭبا اتاۋلىنىڭ ارعى نەگىزىندە تىلدىك تاڭبالار تۇر. سوندىقتان جالپى تاڭبا اتاۋلىدان تىلدىك تاڭبالاردى اجىراتا قاراۋ كەرەك ەدى.

سونداي-اق، ەكىنشىدەن، جوعارىداعى ماقالادا ايتىلىپ وتىرعان فونەما دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى بار نە جوق ەكەنى عىلىمدا ءالى دە داۋلى ماسەلە. فونەماتيكالىق قىزمەت اتقارىپ تۇر دەيتىن دىبىس، شىنىندا، گەنەتيكالىق تۇرعىدان كەلگەندە، ەشقانداي دا ماعىنا اجىراتىپ تۇرمايتىنىن كورەمىز. دىبىستىق جاعىنان ۇقساس سوزدەردىڭ، مىسالى، قوي، قون، قور، ت. ب. ماعىنالارىن بىرىنەن ءبىرىن اجىراتىپ تۇرعان ولاردىڭ سوڭىنداعى ي، ن، ر دىبىستارى ەمەس (ءبىراق قازىرگى عىلىم وسىلاي ءتۇسىندىرىپ كەلەدى).

سوندىقتان دارا تۇرعاندا ماعىناسىز دىبىستار ءسوزدىڭ كەي تۇستارىندا ماعىناعا يە بولىپ كەتەتىنى تۋرالى جالعان كوزقاراستى مالدانۋدىڭ ەش رەتى جوق. دارالانعان ءتىل دىبىسىندا، مىسالى، ا، و، ب، ت، س، ت. ب. ءتارىزدى جەكە دىبىستاردا، ماعىنا بولمايدى دا جانە ول تاڭبا دا بولا المايدى. ال كەيبىر عالىمداردىڭ وسىنداي دارا دىبىستاردان ءارتۇرلى سيپاتتاعى ماعىنا ىزدەپ جۇرگەن كوزقاراستارى (فونوسەمانتيكا) عىلىمي تۇرعىدان تولىق دالەلدەنبەگەن بولجامدار عانا. بۇل تۋرالى دا ءبىزدىڭ جوعارىدا اتالعان مونوگرافيالىق ەڭبەگىمىزدە باياندالعان.

تاڭبا ۇعىمى - اسىرەسە، تۇركىلىك تانىمدا اسا كيەلى، قاسيەتتى ۇعىم. تاڭبانىڭ پايدا بولۋى تۋرالى الۋان پىكىرلەر، كوزقاراستار بار، ءبىراق سولاردىڭ قاي- قايسىسى دا ماسەلەنى اقي- تاقي شەشىپ بەرە المايدى. ارعى نەگىزدەرى ميفولوگيالىق ءاپسانالارعا بارىپ تىرەلەتىن قازىرگى تاڭباتانۋ تۋرالى تۇسىنىك عىلىمدا سەميوتيكانىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى بولسا دا، مۇندا دا ماسەلە تەك بۇلدىر بولجامدار توڭىرەگىندە عانا كورىنەدى.

عىلىم دىبىستى تاڭبا دەپ تانىمايدى. ويتكەنى تاڭبا، شىنىندا دا، ەكىجاقتى ەلەمەنت بولادى، ياكي تاڭبانىڭ بويىندا ماتەريالدىق جانە يدەيالىق ەلەمەنتتەر بولۋى كەرەك. مەكتەپ وقۋلىقتارىنان باستاپ، عىلىمي ەڭبەكتەرگە دەيىن «دىبىس - ءتىلدىڭ ماعىناسىز بىرلىگى» ەكەنىن انىق ايتىپ كەلەدى. بۇل قازىرگى دىبىستانىم تۇسىنىگى تۇرعىسىنان ورىندى پىكىر. ويتكەنى قازىردە ءتىل دىبىسى رەتىندە دارالانعان دىبىستاردى عانا تۇسىنەدى. سوندىقتان مۇنداي ماعىناسىز دىبىستاردىڭ بويىنان تاڭبالىق سيپات ىزدەۋ تەوريالىق تۇرعىدان دۇرىس بولمايدى. ولاي بولسا، ماعىناسىز دىبىستاردى بەلگىلەيتىن، ياكي ولاردىڭ گرافيكالىق بەلگىلەرى بولىپ تابىلاتىن ارىپتەردى دە تاڭبا دەۋدىڭ رەتسىز ەكەنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

ءتىل عىلىمى تاڭبا دەپ ءسوزدى تانيدى. ويتكەنى ءسوزدىڭ ەكى جاعى بار: بىرىنشىدەن، ونىڭ دىبىستىق ماتەريالى بار، ەكىنشىدەن، تولىق سوزدەردىڭ لەكسيكالىق ماعىنالارى بولادى. تاڭبا تۋرالى قازىرگى عىلىمنىڭ نەگىزگى تۇسىنىگى وسى. ارينە، كەيىنگى كەزدە ورىس ءتىل ءبىلىمى ىزىمەن ءسوزدى دە، ءماتىندى دە تاڭبا دەپ جۇرگەن كوزقاراستار دا ايتىلادى. بۇلاردا دا «تاڭبا» ۇعىمى جالپى سەميوتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرىلعان.

قازىرگى تۇسىنىكتەگى تاڭبا (ءسوز) تۋرالى ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. ەجەلگى گرەك داۋىرىنەن بەرى اڭگىمە بولىپ كەلە جاتقان تاڭبا تۋرالى بۇل ماسەلەگە «ءتىل - تاڭبالىق جۇيە» دەپ شەگەلەپ كەتكەن ف. دە سوسسيۋر زامانىنان بەرى قاراي ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ءبىراق سوسسيۋرلىك تۇسىنىكتەگى تاڭبا (ياعني ءسوز) دەنوتاتپەن (ءوزى اتاپ تۇرعان زاتپەن) ەش بايلانىسى جوق قۇر شارتتى تۇردەگى، كەزدەيسوق دىبىستار جيىنتىعى عانا.

ياعني ماعىنالى تىلدىك بىرلىك، تىلدىك تاڭبا دەپ ءتۇسىندىرىلىپ جۇرگەن ءسوزدىڭ ءوزى قازىرگى عىلىمدا ءوزى اتاۋى بولىپ تۇرعان زاتپەن ەش بايلانىسى جوق، شارتتى تاڭبا، كەزدەيسوق دىبىستاردىڭ جيىنتىعى عانا ەكەن. اتاۋ (ءسوز) زاتقا كەزدەيسوق بەرىلەدى-ءمىس، زات اتاۋى مەن ول بەلگىلەپ تۇرعان زاتتىڭ اراسىندا ەشبىر تابيعي بايلانىس جوق ەكەن. مىسالى، ءبىر ۇعىم («ءۇي» دەگەن ۇعىم) ءار تىلدە ءارتۇرلى بولىپ اتالادى- مىس، ت. ب. بۇل دەگەنىمىز، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ءتىل مەن ويلاۋدىڭ اراسىندا ەش بايلانىس جوق دەگەنگە سايادى. سوندا ءبىزدىڭ اسا مارتەبەلى، قادىرلى ءتىلىمىز، ءتىلدىڭ ەڭ نەگىزگى بىرلىكتەرى بولىپ تابىلاتىن سوزدەرىمىز ەشبىر ماعىنادان جۇرداي «بوس» دىبىستاردان قۇرالعان، ءوزى اتاپ تۇرعان زاتپەن دە ەش بايلانىسى جوق الدەنە بولعانى ما؟

قازىرگى عىلىمنىڭ ءتىل مەن ويلاۋ، تىلدەگى دىبىستار مەن سوزدەردىڭ تابيعاتى تۋرالى تۇسىنىگى وسىنداي. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ءتىل تابيعاتىن وسىلايشا «زەرتتەپ»، جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەر شاكىرتتەرگە وسىلاي «ءبىلىم» بەرىپ كەلەدى. ياكي دىبىس - ەش ماعىناسىز «بوس» ماتەريال، ءسوز - كەزدەيسوق الىنعان ماعىناسىز دىبىستاردىڭ جيىنتىعى، تاڭبا (تىلدىك تاڭبا) - ءوزى اتاۋى بولىپ جۇرگەن زاتىمەن ەش بايلانىسى جوق، وعان سانالى ويلاۋ ارقىلى ەمەس، سىرتتاي تاڭىلعان كەزدەيسوق پايدا بولعان سوزدەر.

ەندى ارىپكە كەلسەك، ءارىپتانۋ جايى دا كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. قازىردە ءارىپ دەگەندى «ايتەۋىر ءبىر سىزبا» ، ياكي بەلگىلى ءبىر دىبىستىڭ نە قازىردە فونەما دەپ اتالىپ جۇرگەن، ءبىراق، شىنىندا، انىق-قانىعى ءدۇدامال «دىبىسشانىڭ» شارتتى تۇردەگى سىزبا بەلگىسى دەپ قانا بىلەدى. ءبىراق ءىستىڭ اقيقاتى سولاي ما؟ دۇرىسىندا، ءتىل دىبىستارىن بەينەلەيتىن ءارىپ بەلگىلەرىنىڭ سىزبا نۇسقالارىنىڭ ءوزى اۋەلدە كەزدەيسوق جاسالماعان.

ايتالىق، اراب الىپبيىندەگى ا (اليف) ءارپىنىڭ تاڭبالانۋىن (ءيا، بۇل جەردە ماسەلە شىنىندا دا تاڭبا تۋرالى) كەزدەيسوق دەپ ايتۋعا بولا ما؟ گەنەتيكالىق تۇرعىدان، بۇل تاڭبا بۇكىلالەمدىك وزەك ۇعىمىن (ۋ «يگرەك» وزەگى) بەينەلەيتىن نىشاندىق تاڭبا. ا (اليف) تاڭباسى عالامنىڭ ءبىر (تۇتاس) ەكەندىگىن بىلدىرەدى.

ماتەماتيكاداعى «1» سانىنىڭ نەگىزىندە دە وسى «وزەك» تاڭباسى تۇر. ەگەر ارعى نەگىزدەرىنە بارساق، نەگىزگى ءارىپ بەلگىلەرىنىڭ بارشاسىنىڭ پايدا بولۋ تەگىندە عالامدىق بولمىستىڭ قۇرىلىمدىق- ماعىنالىق ەلەمەنتتەرى (بۇكىلالەمدىك وزەك، بۇكىلالەمدىك كىندىك، كوورديناتا جۇيەسى، ت. ب. ) تۇرعاندىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

ءارىپ بەلگىلەرىنىڭ بەينەلەرى عانا ەمەس، ولاردىڭ الىپبيدەگى ورىندارىنىڭ ءوزىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان جۇيەلى بولىپ كەلەتىن وزىندىك رەتتەرى بار. قازىرگى ءالىپبي تۇزىلىمىندە بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا ەسكەرىلىپ، وعان ءمان بەرىلىپ جاتقان جوق. ارينە، تازا پراكتيكالىق ماقساتتى كوزدەگەن بۇگىنگى پراگماتيكالىق الەمدە ماسەلەنىڭ ول جاعىن ويلاۋ جايىنا ۋاقىت تا، قۇلىق تا جوق سياقتى كورىنەدى.

سوندىقتان دا ءبىز جاڭا ءالىپبي ماسەلەسىن ورنىقتىرۋدا ءارىپ تاڭباسى ەمەس، «ءارىپ بەلگىسى» دەگەن تەرميندى قالىپتاستىرىپ، تاجىريبەدە قولدانۋ ورىندى دەپ بىلەمىز. سوندا عانا تىلىمىزدەگى، رۋحىمىزداعى «تاڭبا» ۇعىمىنىڭ قادىر- قاسيەتىن ورنىمەن پايدالاناتىن جاعدايعا كەلەمىز.

ارينە، ءبىز مۇندا ءارىپتىڭ، جازۋدىڭ ەل ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىن جوققا شىعارىپ وتىرماعانىمىز تۇسىنىكتى بولسا كەرەك، ءبىراق ءار ءسوزدىڭ ءوز ورنى، ءوزىنىڭ تەرميندىك ۇعىمىنا سايكەستىگى ساقتالۋى كەرەك.

تىلدە داۋىسسىز دىبىستار بولا ما؟

ءالىپبي توڭىرەگىندەگى كوپتەگەن جايلار ەملەگە قاتىستى تۋىنداپ جاتاتىنى بەلگىلى. جازۋ ەرەجەلەرىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسىپ كەلگەن ۇلگىلەرىنىڭ دە كەي تۇستاردا پىكىر الالىعىنا تىرەلەتىن كەزدەرى جوق ەمەس- ءتىن. جاڭا ءالىپبي ەرەجەسىندە دە وسىنداي پىكىر قايشىلىقتارىنىڭ بولۋىن زادىلىق دەپ قابىلداعان ءجون. ويتكەنى ءالىپبي تۋرالى ماسەلەگە ەلباسى ەرتە- اق نازار اۋدارسا دا، ونى تالقىلاۋ ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ، كەشتەۋ باستالعانى دا بەكەر ەمەس.

بىزدىڭشە، جازۋ ەملەسىن دۇرىس شەشۋ ءۇشىن اۋەلى ءتىل دىبىستارىنىڭ تابيعاتىن جەتە ءتۇسىنىپ الۋ ماڭىزدى. ويتكەنى باسپا سوزدە ايتىلىپ جاتقان الۋان پىكىرلەرگە قاراعاندا، كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ ءتىل تابيعاتىن، ءتىل دىبىستارىنىڭ تابيعاتىن قارابايىر تۇسىنەتىندىگى بايقالادى. قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك تابيعاتى دەگەندى ءبىرىڭعاي ونىڭ ايتىلۋ مانەرى، دىبىس سازدىلىعى دەپ تۇسىنەتىن كوزقاراستاعى اۆتورلار ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا دا - ءتىلدىڭ، ءتىل دىبىستارى مەن سوزدەرىنىڭ جاراتىلىستىق- بولمىستىق تابيعاتىنا دا ءبىر ءسات نازار اۋدارعاندارى ءجون بولار ەدى دەمەكپىز.

قازىرگى توقتالماعىمىز - ءتىل دىبىستارى تابيعاتىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان دۇرىس تانىلۋىنىڭ جايى بولماق. ويتكەنى قازىرگى ءتىل بىلىمىندە ءتىل دىبىستارىنىڭ تابيعاتى دۇرىس تانىلىپ جۇرگەن جوق. وقۋلىقتاردا دا، عىلىمي ەڭبەكتەردە دە ءتىل دىبىستارى داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستار بولىپ ەكىگە اجىراتىلادى.

ءبىراق تىلدە «داۋىسسىز» دەپ اتالاتىن دىبىستاردىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان مۇلدە بولمايتىنى ەسكەرىلمەيدى. بۇل دا ءتىلدى تەرەڭدەي زەرتتەۋ باعىتىنداعى كەمشىندىگىمىزدىڭ كورىنىسى. شىنىندا دا، قازىرگى «داۋىسسىز» دەپ اتالىپ جۇرگەن دىبىستاردا، مىسالى، ب، ت، س، ق دەگەندەردە «داۋىس» جوق پا؟ ايتىلۋدا بى، تى، سى، قى دەپ ادىپتەلەتىن بۇل دىبىستاردىڭ قۇرامىنان داۋىس ەلەمەنتىن شىعارىپ تاستاساڭىز، تۇتاستاي دىبىستىڭ ايتىلۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنان شىعاتىن قاراپايىم قورىتىندى سول - تىلدە داۋىسسىز دەپ اتالاتىن دىبىستار گەنەتيكالىق تۇرعىدان مۇلدە بولمايدى. گەنەتيكالىق ءتىل ءبىلىمى مۇنى ايقىن دالەلدەپ بەرەدى.

«داۋىس» - كەز كەلگەن دىبىستىڭ اسا ماڭىزدى تابيعي قۇرامداس بولىگى.

ويتكەنى داۋىس ارقىلى دىبىس ايتىلادى جانە تىڭداۋشىعا جەتكىزىلەدى. قاراپايىم فيزيكا زاڭىمەن ايتقاندا، داۋىس - اۋا - دىبىستىڭ ايتىلۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن جانە ونى تىڭداۋشىعا جەتكىزەتىن «وتكىزگىش» - دىبىس تولقىندارى قىزمەتىن اتقارادى. گەنەتيكالىق تۇرعىدان وسىلاي. ال «داۋىس» ەلەمەنتىنىڭ «ماعىنا اجىراتۋشىلىق» قىزمەتى كەيىن پايدا بولعان.

بۇل تەرمينولوگيالىق ماسەلە ورىس ءتىل بىلىمىندە دۇرىس شەشىلگەن: وندا «سوگلاسنىي» (داۋىسپەن، ياكي قۇرامىندا «داۋىس» ەلەمەنتى بار دىبىس) دەپ اتالادى. ال بىزدە قۇرامىندا مۇلدە «داۋىس» جوق دەگەن ۇعىمدى بەرەتىن تەرمين الىنعان.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، بۇلاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەلەپ-ەسكەرمەيتىندەي جاي عانا نارسە ەمەس: ءبىزدىڭ قازىرگى تۇسىنىگىمىز، ياكي «داۋىسسىز دىبىستار بولادى» دەگەن تۇسىنىگىمىز، تەك ءتىل دىبىستارىنىڭ اتالۋىنداعى جاي عانا ءبىر قاتەلىك قانا ەمەس، بۇل تۇسىنىك - ءتىلدىڭ جالپى جاراتىلىستىق- بولمىستىق اقيقاتىنا قايشى كەلەتىن، تەرمينولوگيالىق دەڭگەيدەگى قاتە تۇسىنىك.

ازەلدەن - ءتىل دىبىسى العاش پايدا بولعاننان، داۋىستى مەن داۋىسسىزدىڭ ءبىرتۇتاستىعى - عالامدىق جاراتىلىس- بولمىستىڭ جۇپتىق جۇيە زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلگەن: كۇن مەن تۇندەي، اق پەن قاراداي، ت. ب. عالامدىق جۇپتىق جۇيە زاڭدىلىعى تىلدىك بولمىستىڭ دا بۇكىل جاراتىلىس تابيعاتىنىڭ ىلكى نەگىزىندە تۇر.

بۇل زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋى ءتىل تابيعاتىن دۇرىس تانۋعا اكەلمەيدى، كەرىسىنشە، ونى تەرىس تۇسىندىرۋگە جول اشادى. سوندىقتان دا ءتىل دىبىستارىن قازىرگى تۇسىنىكتەگىدەي دارالانعان ءتىل دىبىستارى دەپ ەمەس، جۇپەلەمەنتتى دىبىستىق ماتەريال تۇرىندە ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىز ءاۋ باستا دارالانعان ءتىل دىبىسى دەگەننىڭ بولماعانىن، ءتىل دىبىستارىن داۋىستى جانە داۋىسسىز دەپ ءبولۋ ءتىل عالىمدارىنىڭ، ارينە، دىبىس تابيعاتىن تولىق تۇسىنبەۋدەن، شىعارعان نارسەسى ەكەنىن بىلەتىن بولامىز.

تەرمينى ناقتى انىقتالماي، عىلىمدى دامىتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، تىلدىك قۇبىلىستىڭ ەڭ ىلكى نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ماتەريالدىق جانە يدەيالىق ەلەمەنتتەردى دۇرىس تۇسىنبەۋ - عىلىمنىڭ ءوز زەرتتەۋ وبەكتىسىنىڭ بولمىسىن تانىماۋ - بارشا قاتەلىكتەردىڭ باستاۋى بولادى. ولاي بولسا، ءتىل تابيعاتىن دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ الىپپەسى وسى ءتىل دىبىستارىنىڭ تابيعاتىن دۇرىس تانۋدان باستالاتىنىن مويىنداعان ءجون.

وكىنىشكە قاراي، قازىردە مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا، ءتىپتى عىلىمي ەڭبەكتەردە دە دارالانعان ءتىل دىبىستارى دەگەن بولادى، ءتىل دىبىستارىندا ماعىنا بولمايدى، سول ماعىناسىز دىبىستاردان سوزدەر قۇرالعاندا، ول سوزدەردە «عايىپتان» ماعىنا پايدا بولادى؛ تىلدە داۋىسسىز دىبىستار دەگەن بار، قۇرامىندا ەشبىر داۋىس ەلەمەنتى بولماسا دا، ولار ايتىلىپ، ءوز قىزمەتتەرىن اتقارا بەرەدى، ت. ت. دەگەن ءتارىزدى جالعان «ءبىلىم» بەرىپ كەلە جاتقانىمىز بەكەر ەمەس.

وسىلايشا وقىتىپ، ءتىل تابيعاتىن بەسىگىنەن باستاپ بۇزىپ تۇسىندىرۋدەمىز. ءبىز بۇل جەردە قازاق ءتىلىن، جالپى تىلدىك قۇبىلىستى زەرتتەگەن اتاقتى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن جوققا شىعارعالى وتىرعان جوقپىز.

قازىرگى مەكتەپتەر مەن ج و و- داعى وقىتۋ جايىن دا كىنالاعالى وتىرعان جوقپىز. ايتايىن دەگەنىمىز - ءاربىر تاريحي كەزەڭنىڭ عىلىمي دامۋدا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى، دامۋ ساتىلارى بولۋى زاڭدى. وسىدان 100 -جىل بۇرىنعى ايتىلعان پىكىردى، ءتىپتى ونى دانىشپان عۇلاما ايتسا دا، ماڭگىلىككە مالدانىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولسا دا، اسىرەسە قازىرگى كەزەڭدە قاۋىرت دامۋ ۇستىندە.

ال ءبىزدىڭ ءتىل عىلىمى سالاسىنداعى كوزقاراستارىمىز، ىلگەرگى كەزەڭگە بارماي- اق قويالىق، سوناۋ كەڭەستىك ءداۋىردىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قالپىنان اسا ۇزاپ كەتە قويعان جوق دەسەك، قاتە بولا قويماس. «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەندەي، ءتىل تابيعاتىن دا بەسىگىنەن دۇرىس تانۋ ءلازىم دەگىمىز كەلەدى.

شانجارحان بەكماعامبەتوۆ،

قورقىت اتا اتىنداعى

قىزىلوردا مەملەكەتتىك

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى


باستى سوزدەر: بيلئك جانة ساياسات,
:ءبولىسۋ
پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
ونلاين قىزمەتكەرلەر
رەداكتور
باقىتجول كاكەش
باقىتجول كاكەش
954-049
رەداكتور
ريزابەك نۇسىپبەك
ريزابەك نۇسىپبەك
954-049
رەداكتور
بەيسەن سۇلتان
بەيسەن سۇلتان
954-049

مۇراعات