+7 (701) 759 90 19 Лента
10 °С : استانا
19 °С : الماتى
USD 382.38 EUR 428.30
RUB 5.97 CNY 55.39
جاڭالىقتار

ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى

18 ءساۋىر 16:28 371
:ءبولىسۋ
ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى

 نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - بابالارىمىز قالدىرعان مۇرانى قورعاۋعا ءتيىسپىز.

سان عاسىرلاردى كەرى شەگىندىرگەن، تاريحى تەرەڭدە جاتقان قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى، تانىم- تىرشىلىگى، ءداستۇر مۇراعاتى ۇرپاققا قازىنا. جولسىزبەن جول كەشىپ، تار باعىت پەن تايعاق عۇمىردىڭ كۋاسى بولعان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى قاراڭعى شاقتا، تاريح توعىسىندا ءتۇرلى ماعىزدى شەشىمدەر مەن ەل بولاشاعىنىڭ باعىتى ءۇشىن قانشاما قان كەشۋلەردىڭ بولعانىن بىلەمىز.

اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعالعان اق وردامىزدىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاپ، تاۋەلسىزدىگى نىق بەكىدى، بۇگىندە. ەندىگى جاستارعا قويىلار تالاپ، قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىپ ەل تاريحىن ءبىلۋ، وتكەنىمەن تانىس بولۋ، ءداستۇرىن دارىپتەۋ، مۇراعاتىن جانداندىرۋ. بۇل جاستارعا ارتىلعان تالاپ دەپ تۇسىنەمىز. ءمىرجاقىپ اتامىزداي «قالعانشا جارتى قاڭقام مەن سەنىكى، پايدالان شارۋاڭا جاراسا، الاش» دەپ جۇرگەن ءار ازامات ۇلتتىڭ «ۇلىسى» اتانۋعا مىندەتتى.

بۇقارا حالىقتىڭ داستۇرىنەن سىر شەرتەتىن قازاقى ويىنداردىڭ ءتۇر- ءتۇسىن اجىراتا الۋ، ۇلكەن جاۋاپتىلىقتى تالاپ ەتەدى جانە ەكىنىڭ ءبىرى بۇعان كەلگەندە كەم اۋىز، قىسقا ءتىل بولىپ قالاتىنى بار.

اسىق ويىندارى. اسىق ويىندارىنا قوي، ارقاردىڭ اسىقتارى جارايدى. بىزگە بەيمالىم اسىق ويىندارىن تالداساق.

وڭقانى اسىعى كوپ بوزبالالار وينايدى. ويناۋشىلار اراسى 20 قادام ەكى كون سىزىپ، ءدال ورتاسىنداعى سىزىققا ءاربىر ويىنشى ءوز اسىقتارىن تىگەدى. تىگىلگەن اسىقتاردىڭ ورتاسىنا ءبىر اسىقتى مۇرتىنان وڭقا تۇرعىزادى. ەگەر كىمدە-كىم وڭقاعا تيگىزسە بۇكىل اسىق جەڭىمپازدىڭ قالتاسىندا كەتەدى.

حان. ءاربىر ويىنشى بەستەن وننان اسىق تىگەدى. اسىق اراسىنداعى ەڭ ەرەكشەسى «حان» دەپ اتالادى. ويىننىڭ شارتى بويىنشا، «حانمەن» اسىقتى اتقان كەزدە باسقا اسىقتاردى قوزعاماۋ كەرەك. ءسويتىپ، ويىننىڭ شارتىن بۇزعانشا نە بولماسا «حانمەن» اتاتىن اسىق قالماي قالعانشا اتىپ، اسىعىن الا بەرەدى.

«كەتسىن ءبىر» اسىق ويىنىندا ويىنشىلار سانى ەكىدەن اسپاۋ كەرەك. ءبىرىنشى ويىنشى اسىقتى شاماسى كەلگەن جەرگە دەيىن لاقتىرادى. ول تابان ولشەمى ارقىلى ولشەنەدى. كىمنىڭ اسىعى الىسقا ۇشقان بولسا سول جەڭىمپاز اتانادى.

«اتباقىل» ويىنىندا تەك سىيىردىڭ اسىعى بولۋى كەرەك. ويىنشى قارسىلاسىنىڭ ساقاسىن الىسقا اتادى. كىمدىكى الىس بولسا، ويىن باستالعان جەردەن باستاپ جەڭىلۋشى جەڭىمپازدى ارقالاپ جۇرۋگە مىندەتتى.

ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەك تۇگىل جەتەسىنە جەتە المايتىن ويىنداردىڭ ساپىندا «تاۋقىرايدان» اتتى ويىن بار. ويناۋشىلار ءبىرىنىڭ قولى ءبىرىنىڭ باسىنا جەتەرلىكتەي مولشەردە دوڭگەلەنىپ وتىرادى. ويىن باستاۋشىدان باسقاسى جالاڭ باس بولۋى كەرەك. ويىن باستاۋشى:

- تاۋقىرايدان- تاۋقىرايدان، - دەپ قايتالاپ ايتا تۇسەدى دە، ءوز باسىنداعى تاقيانى وڭ جاعىنداعى كورشىسىنىڭ باسىنا كيگىزە قويادى. كورشى دە سول ءسوزدى قايتالاپ، وڭ جاق كورشىسىنە كيگىزەدى. وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءبىر مەزەتتە ويىن باستاۋشى كوزىن جۇمىپ وتىرادى دا:

- تاۋ- تاۋ دەپ، باسىن ءوزى قولىمەن باسا قويادى. تاقيا كىمنىڭ باسىندا قالسا، سوعان ايىپ سالىنادى.

قيماق. بۇل ويىندا ءجىپ كەرىپ، سول كەرىلگەن جىپكە ءار ءتۇرلى ۇزىندىقتا سان الۋان زاتتار بايلاپ قويادى. ويىن شارتى بويىنشا: ءبىر ادامنىڭ كوزىن بايلاپ، ويىن باستاۋشى ونىڭ قولىنا قايشى ۇستاتىپ، وسى زاتتان «بار دا قالاعانىڭدى قيىپ ال»، - دەيدى. ول ادام قيعان زاتىن الادى. ەگەر ءبىرىنشى رەتتە قيا الماسا، ەكىنشى مارتە ارەكەتتەنۋىنە بولمايدى.

«شۇقىما» ويىندا ءار ويىنشىنىڭ قولدارىندا تاياقتارى كوپ بولۋى كەرەك. جەردى بەلگىلەيتىن ويىنشىلار بىلىنەر- بىلىنبەستەي ەتىپ جەردى شۇقىپ قانا بەلگى سالىپ كەتەدى. سودان شۇقىعان بەلگىنى قاي توپ بۇرىن تاپسا، سول توپتىڭ ويىنشىلارى ۇتقان بولىپ ەسەپتەلىنەدى.

«جاياۋ تارتىس» ويىنىدا حالىقتىڭ قورىندا شاڭ باسقان ويىن ۇلگىلەرنىڭ ءبىرى. بۇل ويىنعا بويى جاعىنان شامالاس كەز كەلگەن ويىنشى قاتىسا الادى. ەكى ويىنشى ءبىر- بىرىنە ارۇاسىن تىرەپ، ءتۇزۋ سىزىقتىڭ ەكى جاعىنا تۇرادى. ەكى ۇشى بايلانعان ارقاندى ءتۇيىنىن ورتاسىنا كەلتىرىپ، ەكى ويىنشى دا يىق ارقىلى قولتىقتىڭ استىنان وتكىزىپ الادى.

ءبىر...

ەكى...

ءۇش!

«ءۇش» دەگەن كەزدە ەكى ويىنشى دا تەڭدەي ارقاندى ءوز جاعىنا تارتادى. قارسىلاسىن سىزىقتان اسىرعانشا تارتا العان ويىنشى جەڭەدى.

ەلدىڭ تۇرمىسىن تولىقتىرار بولسام، قازاق حالقىنىڭ دا كوشپەلى ءومىر كەزەڭدەرىنە ورايلاس تۋعان كالەندارى بولعان، ءبىراق بۇلار قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ، زەرتتەلمەي كەلەدى. وسى تۇستا م. يسقاقوۆتىڭ «حالىق كالەندارى» اتتى كىتابىنىڭ ءمانى زور.

قازاق كالەندارىنىڭ ءاۋ باستا حالقىمىزدىڭ مال باعۋ كاسىبى مەن ديقانشىلىق ومىرىنە بايلانىستى تۋعانىن كورەمىز. اسىرەسە، جىل مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ مەن اۋا- رايىنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ قوعام تىرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى بولدى. سوعان سايكەس كۇزەم قىرقۋ، شۇيگىن جايىلىم تاۋىپ، مالدى جۇتتان امان الىپ شىعۋ ءتارىزدى ومىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋ اسا قاجەت ەدى.

اسپان الەمىن دە تالداي بىلگەن قازاق «جەتى قاراقشىنى تانىعان جەتى قاراڭعى تۇندە دە اداسپايدى» - دەيدى. حالىق اڭىزىندا «جەتى قاراقشى» «ۇركەردىڭ» قىزىن (ەكى جۇلدىزدىڭ دا اتى وسى اڭىزدان كەيىن تۋعان) ۇرلاماقشى بولىپتى، بۇلار تۇنىمەن بىرتە- بىرتە «ۇركەرگە» جاقىنداپ قويان- قولتىق كەلگەنمەن، باۋ تاعاردا تاڭ اتىپ، جۇلدىز بىتكەن كوزدەن عايىپ بولادى ەكەن، ءسويتىپ «جەتى قاراقشى» قانشا جىمىسقى ويمەن ارەكەتتەنسە دە ەڭبەگى ەش كەتەتىن كورىنەدى. اڭىزدا قانشالىقتى تەرەڭ ءپالساپا جاتقانىن وسىدان دا اڭعارامىز.

 «ۇركەردىڭ» حالىق شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. ال «تەمىر قازىق» قاققان قازىقتاي ورنىنان تاپجىلمايدى. ول ارقىلى وڭتۇستىكپەن سولتۇستىكتى، باتىس پەن شىعىستى تاۋىپ الۋ وڭايعا سوعادى.

ەل داستۇرىندەگى بولجامداردان ءبىر دەرەك بىلەسىز بە؟! توعىس كەزىندە ۇركەر مەن اي ءبىر- بىرىنەن الىس بولسا، حالىق تاجىريبەسىندە «بۇل ەكەۋى ءبىر- بىرىمەن قىرباي بولعان، قىرسىعى مال مەن جانعا تيمەسە يگى ەدى» دەپ قاۋىپ ەتەتىن بولعان. ەگەر ۇركەر مەن اي جاقىن ورنالاسسا، شارۋاقور قازاق: «ەكەۋى جاراسا قالعان ەكەن، مال مەن جاننىڭ جاعدايى جامان بولا قويماس» دەپ جاقسىلىققا جورىعان.

ەگەر قىستا تۇيە ەرنىن جىبىرلاتسا، جىلقى وقىرىنىپ جۇتىنار بولسا، وندا كەشىكپەي-اق تۇيە مەن جىلقى قار سۋىن ىشەدى. ياعني، كوكتەم ەرتە شىعادى دەگەن ءسوز. ال ەگەر قوي تۇياعىمەن قارىن قاسىسا قار قالىڭ تۇسەدى دەگەن مىسال بار. شوپان اتانىڭ تۇلىگى ءتىسىن قايراسا، كەشىكپەي-اق بوران كۇتسەڭىزدەر بولادى.

كۇن قۇلاقتانىپ شىقسا، نە بوران، نە اياز بولادى. كۇن قۇلاقتانىپ باتاتىن بولسا، اۋا- رايى جىلىنۋعا ءتيىستى. قازاقتىڭ «ەرتەڭگى كۇن قۇلاقتانسا، ەلىڭدى جاۋ شاپقانداي قورىق، كەشكى كۇن قۇلاقتانسا، كەلىنىڭ ۇل تاپقانداي قۋان» دەپ كەلەتىن ماقالى سوزىمىزگە دالەل.

قازاق تۇرمىسىندا جىل باسى ناۋرىز ايىنان باستالعانى بارىمىزگە بەلگىلى. جانە اي اتاۋلارىنىڭ جاناما اتتارى دا بولعان. ولار: ناۋرىز- جامال، ءساۋىر- كوكەك، مامىر- زاۋزا، ماۋسىم- ساراتان، شىلدە- اسەت، تامىز- سۇمبىلە، قىركۇيەك- ميزان، قازان- اقىراپ، قاراشا- قاۋىس، جەلتوقسان- جادي، قاڭتار- ءدالۋ، اقپان ايى ءۇت دەپ اتالعان. تاريح توڭىسىنان وتكەن جىل اتاۋلارى ەسكىرىپ، قولدانىستان شىعىپ كەتكەنىمەن، ادەبي شىعارمالار مەن اڭگىمەلەردە كوپتەپ كورىنىس تابادى.

تويدى تويعا ۇلاستىرعان ەلىمىز «وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىن» جاساپ، قۋانىش ارتىنان قۋانىش ىلەستىرە بىلگەن.

«ايت، كەلىن، ەندى ايت، كەلىن!

اتىڭنىڭ باسىن تارت، كەلىن!» - دەپ كەلەتىن وسىناۋ ەجەلگى جىر جولدارىن ەسكە العاندا، الدىمەن اعىنداي شاپقان جىرشى- اقىننىڭ اققۋ مويىن دومبىراسىن جەلدىرتە ويناتىپ، جەلپىنە تۇسكەن شابىتتى كۇيى، قوس ىشەكتىڭ كۇمبىرلەگەن ۇنىمەن كۇيلى جىرىن نوسەرلەتە توگىپ جىبەرگەندە جاندارى كىرىپ جادىراپ سالا بەرەر جۇرتتىڭ جارقىن جۇزدەرى، قىزىققا كەنەلىپ قاۋمالاسقان قاۋىمنىڭ، بالا- شاعانىڭ تەڭىزدەي تولقىپ تەبىرەنىپ، قۋانىشتان مەرەيى اسىپ- تاسىعان، كوڭىلى ءوسىپ شالقىعان شات-شادىمان ءساتى ەلەستەيدى.

اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ رەتتەۋدى قاجەت ەتپەيتىن، ەلدىڭ ەتىنە سىڭگەن شىلدەحانا، تۇساۋ كەسەر، سۇندەت توي، ءتىلاشار، كۇمىس توي، التىن توي، سابانتوي، ناۋرىز تويى، ايت مەرەكەسى ەل ورتاسىندا ورنى ويسىراماس مەرەكەلى دە بەرەكەلى، ءمان- ماعىناعا يە توي- جيىندار.

حالىق قۇرامى «ءسۇيىنشى»، «شاشۋ»، «كورىمدىك» سياقتى ءداستۇر ءتۇرىن دە نازاردان شەت قالدىرماعان.

ءسۇيىنشى- ادەتتە اسا ءماندى جاقسىلىق حاباردى جەتكىزگەن ادامنىڭ اۋزىنان شىعادى.

شاشۋ - توي- جيىنداعى حالىقتىڭ اعىنان جارىلىپ، بايلىعىن ورتاعا توسۋى.

كورىمدىك - ءبىر اتىم ناسىبايعا قالاتىن كوڭىلگە جەبەۋ بولاتىن سىي سىيلاۋ.

ەرۋلىك - جايلاۋدا مال باققان حىلىقتىڭ ىشىندە قاتارعا ەڭ سوڭعى بولىپ قوسىلعان مالشىعا الدىن قونىستانىپ ۇلگەرگەن قوڭسىلارىنىڭ تاماق بەرۋىن وسىلاي اتايمىز.

سىرگە جيار - كۇزگە قاراي ءشوپ بۋىنى قاتقان كەزدە، بيە اعىتىلىپ، بۇزاۋدان سىرگە الىنار شاقتا جايىلار داستارقان ءدامىن ايتادى. ءداستۇردىڭ دەنى- كوپ، قاتارى- ءجيى بولعاندىقتان ءبارىن ساراپتاپ- ساپتاپ جازۋىمىز ءتيىمسىز.

ۋىزقاعاناق. كوكتەمگى مال تولدەتۋ ناۋقانىنىڭ، اسىرەسە قوي قوزدايتىن كەزدىڭ قات- قابات قاربالاسى كوپ. قويدىڭ ارقاسىنان كۇن وتەدى، اۋزى كوككە تيەدى. وسى كەزدە وتارداعى تولدەن قوي زارلاي ماعىراپ، اۋىلدا قالعان تولىنە قاراي ماڭىراپ قاشسا، ءالى تقلدەمەگەندەرى كوك قۋالاپ، ول ءوز بەتىنشە شاشىراي جايىلادى. بۇل از دەگەندەي ورىستە قاعاناعىن جايىپ، تولدەپ قالاتىن قويلار ءوز الدىنا ءارتۇرلى قامقورلىقتى قاجەت ەتىپ جاتادى.

قويىن باعىپ، قويىرتپاعىن ءىشىپ جۇرگەن قاراشا حالىقتا ەسكەرۋسىز شاڭ باسقان سالت- جورالعىلارىن تاعى ءبىرى - «ءوتىل». ءوزدى- ءوزىمنىڭ كوپىرتپە سوزىممەن كوپسىتپەي، ءدال مە ءدال جازعان تيىمدىرەك پە دەپ بىلەمىن. «ادەتتە، قىمىزدا «ءوتىل» دەگەن بولادى عوي، ونىسى قىمىز تولتىرعان اياقتى ۇستاپ، قاتار وتىرعان ادامدار ءوز اياعىنىڭ قىمىزىن تارتپاستان بۇرىن، ەكى جاعىنداعى ادامعا ءوتىلىپ، كورشىلەرى بۇيىرىڭىز دەگەندە عانا ىشە باستايدى» - دەپ ءداستۇردى دارىپتەيدى س. مۇحانوۆ «ءمولدىر ماحابباتىندا».

«قالمادى باستا بورىك، بەلدە بەلبەۋ،

جەڭگەسىن قىزدى اۋىلدىڭ سىيلاي- سىيلاي» - دەگەن ولەڭ جولدارى سالت باس، ساباۋ قامشى بويداق جىگىتتەردىڭ اراسىندا كەڭىنەن تارالعان. حالىق «قىز تۇزاعى- جەڭگە» دەيدى. بولاشاق كۇيەۋ بالانىڭ قالتاسىن قۋراتقانشا، جەڭگە شىركىن جاي تاپسىن با؟! وسى تۇستا جەڭگەلەر جاڭا كەلىن بولىپ تۇسكەن ساتتەن ءوزىنىڭ قايىن ءىنى، قايىن سىڭلىلەرىنە ەسىم قويىپ، ايدار تاعادى. بۇندايدى قازاقتا «تابۋ ءسوز» دەپ اتايدى.

قازاقتا تاعى بار ەرەكشە تۇسىندىرىلەتىن، ساراپتاپ- ساپتالاتىن، ءمان-ماعىنالى تىرشىلىكتىن كورىنىسى رەتىندە قاراستىرىلاتىن «مۇشەل جاس» دەگەن بولادى. ادام بالاسى تۋعاننان باستاپ، ءوسىپ- جەتىلۋ كەكەزەڭىندە قاتەرلى جىلدار بولاتىندىعىن ايتىپ كەلەدى. ونى مۇشەل جاس دەپ اتايدى.

العاشقى مۇشەل ون ءۇش جاس - بۇل ادامنىڭ بالالىق شاقتان، ەرەسەكتىك شاققا دەيىنگى كەزەڭى.

كەلسى جيىرما بەس جاس. بۇل جاستا ساداقا بەرىپ، كەلسەسى مۇشەلگە نيەت ەتىلەدى.

وتىز جەتى جاس - ادام ومىرىندەگى ەڭ باستى مۇشەل. ول قىرىقتىڭ قىرقاسىندا جۇرگەن بولىپ ەسەپتەلىنەدى.

قىرىق توعىز جاس- ادامنىڭ دانالىققا اياق باسار كەزى.

كەلەسى رەتتى جالعاسىترۋشى جاستار- الپىس ءبىر جاس، جەتپىس قارت جاس، سەكسەن جەتى جاس بولىپ سانالادى.

بەسىك تابى ارقاسىنان، ەمشەك تابى اۋىزىنان كەتپەگەن ءسابي كەزدەن ەرەسەك تارتىپ، اتا ساقال اۋىزعا تۇسكەن شاققا دەيىنگى توي جورالعىلار، سالت- داستۇرلەر ەشقاشان وشپەك ەمەس. اتالعان ويىندار، داستۇرلەردەن بولەك، قازاقتا 5 مىڭ كۇي، 12 مىڭ ءان بار ەكەن. اتادان قالعان اسىل مۇرالاردى ماڭگىلىك ساقتاۋ بىزدەگى بورىش پەن مىندەتتىڭ قايسارلىعى مەن باتىلدىعىنا تىكەلەي بايلانىستى دەپ بىلەمىن. «اتادان مال قالعانشا تال قالسىن» دەپ عۇمىر كەشەتەن قازاق ەلىنىڭ مۇرالارى سارقىلسا كەمتىگى تولىپ، كەتىگى بىتپەيدى. بۇل ايتقانىم «جەل ەكپىندەپ سوققان مەن، تاڭ بوزارىپ اتپايدىنىڭ» كەرى.

«قويدىڭ بويىندا ارقاردىڭ قانى بولماسا، تاستان ىرعىماس ەدى» دەيدى قازاق. ەندەشە، داستان بولعان كونە جىر مەن سىردى ساقتالعان ساتىنەن ارى قاراي التىنداي ايالاۋىمىز، بابا قالدىرعان مۇرانى قورعاۋعا ءتيىسپىز.

 


باستى سوزدەر: مادةنيةت,
:ءبولىسۋ

اأتور:

novasa

پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
ونلاين قىزمەتكەرلەر
رەداكتور
ريزابەك نۇسىپبەك
ريزابەك نۇسىپبەك
954-049
مۇراعات