+7 (701) 759 90 19
-4 °С : نۇر-سۇلتان
0 °С : الماتى
USD 389.75 EUR 434.26
RUB 6.12 CNY 55.05
جاڭالىقتار

قازاقستاندا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار

18 ءساۋىر 03:27
:ءبولىسۋ
قازاقستاندا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار

استانا. قازاقپارات - عالىمدار جەر شارىنداعى جاندىكتەردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 73 زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە، عالامشارىمىزداعى جاندىكتەر جىلىنا 2,5 پايىزعا قىسقارىپ بارا جاتقانى انىقتالعان.

ەگەر وسىلاي جالعاساتىن بولسا، تاعى 1 عاسىردان كەيىن جەر بەتىندە مۇلدەم جاندىكتەر قالمايدى ەكەن. ەۋروپادا 30 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە جاندىكتەردىڭ سانى 80 پايىزعا ازايىپ، قۇستار پاپۋلاتسياسىنىڭ 400 ميلليونعا جۋىعى جويىلىپ كەتكەن. بۇكىلالەمدىك جابايى تابيعات قورىنىڭ 2014 -جىلعى بايانداماسىندا 1970 -جىلدان باستاپ جابايى جانۋارلاردىڭ سانى ەكى ەسەگە ازايىپ كەتكەنى تۋرالى جازىلعان. نازارلارىڭىزعا قازاقستاندا جوعالىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار ءتىزىمىن ۇسىنامىز.




قاراقۇيرىق قازاقستاندا ءۇستىرت پەن ماڭعىستاۋدا، ارال وڭىرىندە، قىزىلقۇم، مويىنقۇم، بەتپاقدالانىڭ وڭتۇستىگىندە، وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە (تاۋقۇم، سارىەسىكاتىراۋ) كەزدەسەدى. قاراقۇيرىق اشا تۇياقتىلار وتريادىنىڭ قۋىسمۇيىزدىلەر تۇقىمداسىنىڭ كيىكتەر (گازەل) تۋىسىنا جاتادى. قاۋىپ تونگەندە 4-5 مەترگە دەيىن قارعيتىن جانۋار جىلدام جۇگىرەدى. ءدامدى ەتى مەن تەرىسى ءۇشىن كوپ اۋلانعان. تەرىسىنەن سىرت كيىم، جازعى اياق كيىم، ءماسى تىگىلەدى، سابا جانە قاۋعا جاساعان. قازىر سانى از، قازاقستاندا بار- جوعى 13-15 مىڭداي. ونىڭ 5-7 مىڭى "التىنەمەل" ۇلتتىق تابيعي ساياباعىندا، قالعانى ءۇستىرت قورىعى مەن اقتاۋ - بوزاشى قورىقشاسىندا قورعاۋعا الىنىپ، قازاقستاننىڭ " قىزىل كىتابىنا" ەنگىزىلگەن.




جيەكدۋاداق دۋاداق (لات. Otis tarda) - تىرناتارىزدىلەر وتريادىنىڭ ءبىر تۇقىمداسىنا جاتاتىن قۇس. شىعۋ تەگى جونىنەن تىرنالارعا ۇقساس بولعاندىقتان ولاردى ءبىر وتريادقا جاتقىزادى. دۋاداقدىڭ قازبا قالدىقتارى ەوتسەن داۋىرىنەن بەلگىلى. دەنە تۇرقى تاۋىققا ۇقساس. دۋاداق - ءۇنسىز ءارى ساق جۇرەتىن قۇس. قۇرلىقتا جۇرۋگە، جۇگىرۋگە بەيىمدەلگەن ءۇش بارماعى بولادى. سالماعى 4-11 ك گ، ىرىلەرى 20 ك گ- عا جەتەدى. قازىر قازاقستاندا 10 مىڭعا جۋىق دۋاداق بار. جىل سايىن تەك اراب شەيحتارىنا عانا ورتاداعى كەلىسىم- شارت بويىنشا اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇركىت بۇركىت - سۇڭقار تارىزدىلەر وتريادى، قارشىعا تۇقىمداسىنىڭ قىراڭدار تۋىسىنا جاتاتىن ءىرى جىرتقىش قۇس.




بۇركىت سولتۇستىك امەريكانى، ەۋرازيانى، سولتۇستىك- باتىس افريكانى، جاپونيا ارالدارىن مەكەندەيدى. قازاقستاندا ونىڭ 6 ءتۇرى تارالعان. جەتىسۋ وڭىرىندە، سونداي- اق باسقا ايماقتارداعى جازىق جەرلەردە، تاۋ بوكتەرىندە كەزدەسەدى. بۇركىت - قىراندار ىشىندەگى ەڭ ءىرى، ءارى كۇشتى، دەنە ءبىتىمى مىعىم، جىلدام ۇشاتىن قۇس.




سابانشى (مانۋل) سابانشى (Otocolobus manul نەمەسە Felis manul) - جىرتقىشتار وتريادىنىڭ مىسىقتارىزدىلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن اڭ. قازاقستاندا ماڭعىستاۋدا، ۇستىرتتە، مۇعالجار جوتاسىندا، قاراتاۋدا، تيان- شاندا، ىلە، جەتىسۋ (جوڭعار) الاتاۋلارىندا، تارباعاتايدا، وڭتۇستىك التايدا، سارىارقادا تاراعان. دەنە مولشەرى ءۇي مىسىعىنداي، تۇرقى 52-65 س م، سالم. 4-5 كەلى. ۇلپىلدەك ءجۇنى اشىق سۇر، قوڭىرقاي ءتۇستى، ارقاسىندا كولدەنەڭ جىڭىشكە 6-7 قارا جولاعى بولادى. قۇيرىعى كەلتە، ارقاسىنداعى 8 قارا جولاعى انىق كورىنەدى. قۇلاق قالقاندارى وتە كىشكەنتاي، سامايىندا شوقشا ساقالى بار. ءشول دالادا تىرشىلىك ەتەدى. ءىنىن جارتاس اراسىنا سالادى، ءىرى كەمىرگىشتەردىڭ ىندەرىن دە مەكەندەيدى. اقپان- ناۋرىز ايلارىندا ماۋىعىپ، ءساۋىر- مامىردا مىسىقتايدى (2 - 8 ارالىعىندا) . قورەگى - كەمىرۋشىلەر (توقالتىستەر، شاقىلداقتار) ، تورعاي تارىزدى قۇستار. جەمىن ىمىرتتا، تۇندە اۋلايدى. سابانىڭ كاسىپتىك ماڭىزى شامالى بولعانىمەن عىلىمي ءمانى قۇندى. سانى وتە از، سوندىقتان قورعاۋعا الىنىپ، قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.




قاراقال، دالا سىلەۋسىنى (لات. Caracal caracal) - مىسىقتار تۇقىمداسىنا جاتاتىن جىرتقىش اڭ. قازاقستاننىڭ ءشول، شولەيتتى ايماقتارىندا جانە تاۋ اڭعارىندا كەزدەسەدى. ولار وسىنداي اۋداندا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلگەن. قۇمدى جەردە جاقسى جۇرە الادى، ويتكەنى تاباندارى ءجۇندى كەلەدى، وسىنىڭ جاردەمىمەن دەنەسى قۇمعا باتپاي، سۋسىمالى قۇمداردان جەڭىل ءجۇرىپ وتە الادى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 65-82 س م، قۇيرىعىنىڭ ۇزىندىعى 25-30 س م، سالماعى 11-13 كەلى. قازاقستاندا قاراقال جىلدان- جىلعا ازايۋدا، سوندىقتان قورعاۋعا الىنىپ، حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ " قىزىل كىتابىنا" ەنگىزىلگەن. قازىر قاراقال ءۇستىرت قورىعىندا، اقتاۋ- بوزاشى، قاراقيا- قاراقول قورىقشالارىندا وسىرىلەدى. سانى 300 گە جۋىق.




قۇلان ⅩⅩعاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىن قۇلان قازاقستاننىڭ جازىق دالاسىندا ءۇيىر- ۇيىرىمەن توپتانىپ جۇرگەن. قىس ايلارىندا كاسپيي تەڭىزىنەن شىعىسقا ىلە ويپاتىنا دەيىن كەڭ تارالعان. جازدا قاراعاندى اقتوبە، قوستاناي وبلىستارىنىڭ جەرىن جايلاعان. قۇلاندى ەسەپسىز اۋلاۋ - ونىڭ قازاق جەرىندە قۇرىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. رەسپۋبليكادا قۇلاندى جەرسىندىرۋ جۇمىسى 1953 -جىلى باستالدى. 1953 - 1964 -جىلى ارال تەڭىزىنىڭ بارساكەلمەس قورىعىنا تۇرىكمەنستاننان 19 قۇلان جەرسىندىرىلدى. 1982 -جىلى بۇرىنعى قاپشاعاي مەملەكەتتىك اڭشىلىق- قورىق شارۋاشىلىعىنا (قازىرگى "التىن ەمەل" مۇتب) 23 باس قۇلان (7 اتالىق، 16 انالىق) ، ال 1983 -جىلى بارساكەلمەس قورىعىنان تاعى دا 4 انالىق قۇلان اكەلىنىپ جىبەرىلگەن. 2006 -جىلى بۇل ءۇيىردىڭ سانى 1118 باسقا دەيىن جەتتى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەسەبى بويىنشا "التىن ەمەلدە" مۇتب قۇلانداردىڭ سانى 3 مىڭ باس. قۇلاننىڭ سانى دۇنيەجۇزىندە جىلدان- جىلعا ازايۋىنا بايلانىستى قورعاۋعا الىنىپ، حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ " قىزىل كىتابىنا" ەنگىزىلگەن.




قار بارىسى قار بارىسى، ءىربىس (لات. Uncia uncia) ورتالىق ازياداعى تاۋلاردا، سولتۇستىك ءۇندىستان، پاكىستان، بايكال، تيبەت وڭىرلەرىن مەكەندەيتىن مىسىق. ءتۇردىڭ تارالۋى ورتالىق ازيا جانە وڭتۇستىك ءسىبىر تاۋلارىن قامتيدى. التاي تاۋلارىندا بىرەڭ- ساراڭ اڭمەن كەزدەسۋ كۇرشىم، حولزۋن، وڭتۇستىك التاي، تارباعاتاي، سونداي- اق بۇقتىرما، قاراقابا وزەندەرىنىڭ جوعارعى جاعىندا، مارقاكول ماڭىندا بايقالدى. تيان- شان، تارباعاتاي، ساۋىر مەن التايدىڭ بيىك جوتالارىندا تارالعان؛ تاۋلاردىڭ ءالپى جانە ءسۋبالپى بەلدەۋلەرىندە قۇزدى، جارتاستى جەرلەردى مەكەندەيدى. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، قازاقستاندا 130 داي ءىربىس قالعان. ال جالپى ورتا ازيادا 7,5 مىڭ قار بارىسى بار.




مەنزبير سۋىرى مەنزبير سۋىرى، كوك سۋىر (لات. سۋىر menzbieri) - سۇتقورەكتىلەر كلاسى كەمىرۋشىلەر وتريادىنىڭ تيىندەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن ەڭ كىشكەنتاي سۋىر. قازاقستاندا سايرام، سارىايعىر، بادام جانە وگەم وزەندەرىنىڭ تاۋلى اڭعارلارىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 2000- 3400 مەتر ءالپى جانە سۋبالپى شالعىندارىن مەكەندەيدى. مەنزبير سۋىرىنىڭ سانى جىلدان جىلعا ازايۋدا. 1940 -جىلى قازاقستاندا 40- 50 مىڭداي مەنزبير سۋىرى بولسا، قازىرگى سانى 20- 25 مىڭنان اسپايدى. مەنزبير سۋىرى - تەرىسى باعالى اڭ، مايىنىڭ شيپالىق قاسيەتى بار. اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان، حالىقارارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ « قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن.




اقبوكەن اقبوكەن، كيىك (لات. Saiga tatarica) - جۇپتۇياقتىلار وتريادىنىڭ بوكەندەر تۋىسىنا جاتاتىن، تۇلعاسى ءىرى، قويعا ۇقساس، دوڭەس تۇمسىقتى، كۇيىس قايىراتىن ءتۇز جانۋارى. اقبوكەننىڭ قازبا قالدىقتارى پلەيستوتسەن قاباتىنان باتىس انگليادان شىعىس الياسكاعا دەيىنگى ارالىقتان تابىلعان. اقبوكەندەر موڭعوليادا، قالماق دالاسى مەن قازاقستاندا عانا ساقتالعان. رەسپۋبليكامىزدا اقبوكەندەردىڭ ءبىر- بىرىنەن جەكە دارا بولىنگەن بەتپاقدالا- ارىس، ءۇستىرت جانە ەدىل- جايىق دەگەن توپتارى مەكەندەيدى. قازاقستاندا 1921 -جىلى اقبوكەندى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. 1957-58 -جىلدار ارالىعىندا ولاردىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتكەننەن كەيىن قايتا اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. 2015 -جىلى ءبىر بەتپاقدالانىڭ وزىندە 150 مىڭ كيىك قىرىلدى. قازىر ەلىمىزدەگى اقبوكەندەر سانى 150 مىڭعا جۋىق.

Massaget.kz


باستى سوزدەر: قوعام,
:ءبولىسۋ

اأتور:

novasa

پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
ونلاين قىزمەتكەرلەر
رەداكتور
باقىتجول كاكەش
باقىتجول كاكەش
954-049
رەداكتور
ريزابەك نۇسىپبەك
ريزابەك نۇسىپبەك
954-049
رەداكتور
بەيسەن سۇلتان
بەيسەن سۇلتان
954-049

مۇراعات