+7 (701) 759 90 19
22 °С : نۇر-سۇلتان
26 °С : الماتى
USD 412.55 EUR 468.66
RUB 5.79 CNY 58.80
جاڭالىقتار

ءابىش كەكىلبايەۆ. اڭىزدىڭ اقىرى - روماننىڭ جالعاسى

22 ماۋسىم 11:59
:ءبولىسۋ
ءابىش كەكىلبايەۆ. اڭىزدىڭ اقىرى - روماننىڭ جالعاسى

استانا. قازاقپارات - جازۋشى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىنىڭ جالعاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

III

ءامىرشى بۇل دۇنيەدە ەشتەڭەگە قۇلقى بولماي سۇلق ءجۇر. بازاردان كۇنىنە سان ساپات شاپقىلاپ كەلىپ جاتاتىن جانسىزداردى دا ەنجار تىڭدايدى. زىندانداعى شەبەردى جازالاۋعا دا اسىعا قويمادى. كۇنى كەشە عانا كوكىرەگىن زىرك- زىرك قايناتقان وشپەندىلىك تە جىم- جىلاس جوعالعان. وڭاشا بولمەدە ەرتەدەن قارا كەشكە ميىن جەيتىن اشى ىشەكتەي شۇباتىلعان قىم- قۋىت ويلار انشەيىندە جۇرەك قىجىلداتىپ، نامىسقا شاباتىن نارسەلەردىڭ ءبارىن ءتۇپ- تۇگەل مانسىزدەندىرىپ جىبەرگەندەي. ءامىرشىنىڭ ەشتەڭەگە قۇلقى سوقپايدى، ەشتەڭەگە اسىقپايدى. ءتىپتى بۇعان دەيىن ءبىر ءسات باستان كەشىرىپ كورمەگەن مىنا احۋالىنىڭ سىرىن تۇپتەپ بىلۋگە دە زاۋقى بولمادى. ەبىل- سەبىل ءبىر تىرشىلىك. ءبىر بۇيىعى مۇڭ ونە بويىن دەل- سال قىپ، السىرەتىپ بارادى. بۇرلىقتىرىپ، بەلىن جازدىرماي، بۇگەجەكتەتىپ بارا جاتقان تىمىرسىڭ جاراقات. ەڭ بولماسا جانىمەن قايعى قىلاتىنداي قىپ، قانسىراتىپ بەبەۋلەتپەيدى دە.

ءامىرشى ابايسىزدا باسىن جارتاسقا سوققان اساۋ شورتانداي الدەنەگە ماڭگىرىپ قالىپتى. جەر تۇبىندەگىنى ويلاپ، كورىپ- ءبىلىپ وتىراتىن سۇڭعىلا باسىمەن ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن مىنانداي سوققىعا تاپ بولدى. وزىنە قيانات قىلعانداردىڭ قاي- قايسىسى سياقتى شەبەر جىگىتتىڭ دە كورەسىنى كورەتىنىن ءىشى ءبىلىپ وتىر. ءبىراق ونى قايتىپ ازاپتاسا دا، ءوشى قايتاتىن ەمەس سياقتى. ونىڭ كۇناعا ىنتىققان ارامزا جۇرەگىنەن اققان قارا قان بۇنىڭ جانىنداعى جاراقاتتى ءبارىبىر جۋىپ- شايا المايتىنداي. قايتا ول مۇنىڭ ونە بويىن زىركىلدەتىپ الىپ بارا جاتقان اشۋدى دا، كۇنى كەشە عانا كوكىرەگىن اش مىسىقتاي تىرنالاپ باققان اقي كوز وشپەندىلىكتى دە، ءتىپتى التىن باستى ءامىرشىنىڭ مىناۋ جارىق- جالعانداعى ەندىگى تىرشىلىگىن ءتۇپ- تۇگەل ءپاتۋاسىزداندىرىپ جىبەرگەندەي. قاھارىمنان قاپ تاۋىن ىقتىرام دەپ جۇرگەن كوكىرەگى اشۋدان دا، ىزادان دا، وشپەندىلىكتەن دە تۇگەل ايرىلىپ، اعىسى قاتتى وزەنگە ابايسىز ءتۇسىپ كەتكەن قۋراعان سابانداي قاڭعالاقتاپ قالىپتى. پالەن كۇننەن بەرگى بۇرلىقتىرىپ ەڭسەسىن ەزىپ جاتقان تىمىرسىق سەزىمنىڭ اتى الدانىش تا، ءجابىر دە، جاپا دا ەمەس، جاي انشەيىن وكىنىش بوپ شىقتى. زىركىلدەگەن اشۋدان دا، قاندى قايناتقان نامىستان دا ادا مۇنداي ولىمسىرەگەن بوزىمباي بەيشارا سەزىمنىڭ وكىنىشتەن باسقا اتى بولۋى ەشقانداي مۇمكىن ەمەس. سوندا شارتاراپقا تىزەسىن باسىپ وتىرعان سايىپقىران ءامىرشى نە دەپ وكىنەدى؟ اي استىنداعىلاردى تۇگەل دەرلىك قاققاندا قانىن، سىققاندا ءسولىن شىعارىپ ءجۇرىپ، شىناشاقتاي تومەن ەتەك ۇرعاشىنىڭ جۇرەگىن ءبىر ءوزى دەربەس يەمدەنە الماعانىنا وكىنەدى. ءبىر توسەكتەگى ەكى پەندە ەكەۋىنىڭ كوڭىلى ەكى قيان جاراتىلعانىنا وكىنەدى. سوندا ونىڭ مىناۋ تىمىرسىق وكىنىشىنىڭ ار جاعىندا كىشى حانىمعا دەگەن وكپە جاتقانى ما؟ سوڭدا التىن باستى پاديشا تومەن ەتەك ۇرعاشىعا وكپەلەي مە؟ ءامىرشى وسى ءبىر قارا شىبىنداي وڭاي بالالاپ جاتقان پەندەشىلىك ويلاردان سەرپىلگىسى، ەندى ەشتەڭەنى ويلاماعىسى كەلەدى- اق. ءبىراق مىناۋ قۇلازىعان جالعىزدىققا قارسى قىلار قايرانى - قايداعى- جايداعىنى ويلانىپ باس قاتىرۋ عانا. وسى ءبىر اڭىلجىعان جالعىزدىق كوپتەن بەرى ارقاسىنا ايازداي باتىپ ءجۇر. كوزگە شىققان سۇيەلدەي بوپ، وزگە كوپتەن جەكە تۇراتىن دارا تىرشىلىك ابدەن جۇيكەسىنە ءتيىپ بىتكەن- ءدى. باۋىرىنداعى بالالارىن اكە بوپ، قوينىنداعى قوساعىن جار بوپ قىزىقتاماققا دا مۇرشاسى بولماپتى. باۋىرىنان ورگەن ۇرپاق بۇل مەيىرىم بىلدىرۋگە ۇلگەرمەي جاتىپ، ات جالىنان تارتىپ ءمىنىپ، الدى- ارتىنا كەتىپتى. ول سول باياعى ۇيدە دە، تۇزدە دە قۇداي جالعىز، بۇل جالعىز قالپىندا كەلە جاتىر. دۇنيەدە كوز الارتاتىن جاۋىنىڭ كوبىنىڭ كوزىنە قۇم قۇيىپ، ارقاسىن ەندى كەڭگە سالاردا كىشى حانىمدى ءتۇسىرىپ ەدى. قارتايعان ءتاننىڭ بابىن تاباتىن جاس ءيىس بولسىن دەپ ەمەس، جالعىزدىقتان قاجىعان جانى مەدەت تۇتاتىن قارا بولسىن دەپ تۇسىرگەن- ءدى. كىشى حانىمنىڭ جاستىعىنا قاراماستان ورنىقتى، ايەل باسىمەن سابىرلى مىنەزىنە، ىلعي ءبىر ارنادان اسپايتىن يبالى ىزەتىنە كوڭىلى ءبىتىپ ءجۇر ەدى. انا جولى الىس جورىقتان ورالعاندا الدىنان اسپانمەن تايتالاسقان كوركەم مۇنارا سالىپ قويعانىن كورگەندە، توبەسى كوككە جەتكەندەي بولىپ ەدى. سول ءبىر سۇيەك- سۇيەگىنىڭ ءبارىن ەرىتكەن كول- كوسىر قۋانىشتىڭ ەندى، مىنە، كۇزدىڭ ميزامىنداي كوزىنەن ءبىر- ءبىر ۇشقانىنا وكىنەدى. تەك كىشى حانىمنىڭ كوڭىلى عانا ەمەس، كۇللى ءفاني تىرلىك تۇگەلىنەن جالعانشىلىق ەكەنىنە كوزى جەتىپ وكىنەدى. دۇنيەگە جۇمىر باستى دەربەس يەلەنىپ تۋاتىن پەندە پاقىر وزگەنى قانشاما قارا تۇتسىن مەيلى، قاشان كوزى جۇمىلىپ، جەر استىنا تۇسكەنشە قۋراعان قۋ باس جالعىزدىقتان ءبارىبىر قۇتىلا المايتىنىنا كوزى جەتىپ وكىنەدى. ءبىراق جۇمىر باستى پەندە بىتكەننىڭ ءبارى سولاي ما؟ ماڭدايلارىنا بىتكەن ازعانتاي باق پەن ىرىستى ءۇرىم- بۇتاعىمەن بىرگە ءبولىسىپ، بۇيىرعاندى قاناعات تۇتىپ جاتقاندار ءومىرى، ءسىرا، جالعىزسىرايدى دەيسىز بە؟ پەندەلىك باقىت دەگەن دە سول شىعار. ادامعا لايىق از عانا تىرشىلىكتىڭ دە، بالكىم، بار ءمان، بار ماعىناسى تەك سوندا تۇرعان شىعار. ودان ارعىعا قانشا كەرەلەنىپ قۇلاش ۇرعانىڭمەن پەندەگە ءبارىبىر قاناعات تا، باقىت تا بىتپەيتىن بولار. سونىڭ ءبارىن قانشاما ارمان، ماقسات، مۇرات دەپ كۇپىلدەگەنىمىزبەن، تۇپتەپ كەلگەندە، جاي انشەيىن اشقاراقتىق، تويىمسىز ءناپسىنىڭ ىندىنىن كۇيتتەگەن كۇپىرلىك قانا شىعار. كۇپىرلىك جۇرگەن جەردە راقات پەن ءلاززات بولماق ەمەس. اي استىن اياعىنا جىققان بۇل ءبىر كۇن تىنىش ۇيىقتادى ما، ءبىر كۇن قاننەن- قاپەرسىز بوپ وتىرا الدى ما؟ ەندەشە، جۇمىر باستى پەندەگە سونشاما كوپ نارسە كەرەك ەمەس ەكەن. جۇمىر باستى پەندەنىڭ كەز كەلگەنىنە لايىق كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ قاراپايىم راقاتىنسىز قونعان باق پەن داڭقتىڭ قاي- قايسىسى دا سوقىر تيىنعا تۇرمايدى ەكەن.

كىشى حانىم دا داۋلەتكە دە، دارەجەگە دە مىسە تۇتپاي، جۇمىر باستى پەندەنىڭ قاي- قايسىسىنا دا تيەسىلى كادىمگى پەندەلىك باقىتتى، پەندەلىك قىزىقتى اڭساعانى عوي. جۇمىر باستى پەندەنىڭ قىل- قىبىرى ارالاس قاراپايىم قىزىعىنىڭ جولىندا ءتاج بەن تاقتى دا قۇرباندىققا شالۋعا پەيىل بولعانى عوي. التىن مەنەن اسىلعا تولى سارايدان نە كەرەكتىڭ ءبارىن تاپقانمەن سول باقىتتى تابا الماي، الاسۇرعان بولدى عوي. كىشى حانىم اڭساعان الگى پەندەلىك باقىت مۇنىڭ وزىندە بار ما وسى؟ تاقتىڭ بارىن بىلەدى، ءتاجدىڭ بارىن بىلەدى، اتاقتىڭ، داڭقتىڭ، داۋلەتتىڭ، بيلىكتىڭ ءبارىن بىلەدى. ءبىراق باقىتقا كەلگەندە ءوزىنىڭ دە ءتىلى كۇرمەلىپ قالماي ما؟ ىزعىنداي ۇرپاق، مول ىرىستىڭ ورتاسىندا وتىرىپ، ايدالادا جالعىز قالعانداي، اينالاسى قۇلازىپ تۇرسا، مۇنىڭ نەسى باقىت! وزگە تۇگىلى ءوز ۇيىندە استىنا ينە شانشىپ قويعانداي، جان- جاعىنان سەزىك اڭدىپ، الاقتاپ وتىراتىن بولسا، نەسى باقىت؟ وزگە ەركەكتەر ەركىن كىرىپ، ەركىن شىعاتىن ولەڭ توسەگىنە جۇرت كوزىنەن ۇرلانىپ كىرىپ، ۇرلانىپ شىعاتىن بولسا، ول نە قىلعان باقىت؟ ەلدى اۋزىما قاراتتىم دەپ جۇرگەندە، ەرتەڭ جۇرت نە دەر ەكەن دەپ جانى تىرناعىنىڭ ۇشىندا تىزىعىپ وتىرسا، ونداي دا باقىت بولار ما؟ پەندە بىتكەننىڭ بارىنەن جوعارى تۇرۋ جالعىز قۇدايعا جاراسقان دەيدى عوي. ادامعا بىتكەن استام داڭق، استام كۇش، استام وكىمەت، استام داۋلەت، استام ونەر، تۇپتەپ كەلگەندە، ءبارى دە باقىت ەمەس، سور شىعار. ايداي الەمدى اۋزىنا قاراتقان بۇل تۇگىلى، مۇنارا سالىپ، ءبىر شاھاردىڭ حالقىنىڭ كوزىنە تۇسكەن الگى شەبەر جىگىتتىڭ كورگەن كۇنى مىناۋ ەمەس پە؟! ءتۇپتەپ كەلگەندە، بۇل ۇشەۋىنىڭ كۇنى كۇن ەمەس. باسقا جۇرت، ەڭ بولماعاندا، داۋ- دالاباسىن، ىشتەرىن كەرنەپ بارا جاتقان قۇسالارىن ايتىپ، شەر تارقاتاتىن كىسى تابادى عوي. بۇل ۇشەۋىندە و دا جوق.

ەگەر وسىنداي حال وزدەرىنىڭ ەمەس، باسقا بىرەۋلەردىڭ باسىندا بولىپ، بۇدان بيلىك سۇراپ كەلسە، ۇشەۋىن دە جازعىرىپ، جازاعا تارتا الماس ەدى. ال بۇل جولى ول كەسىمىن ايتا المايدى، ول كەشىرىمىن جاساي المايدى. ويتكەنى، ۇشەۋى دە بەيشارا، ۇشەۋى دە ءبىر- ءبىرىنىڭ مەيىرىمىنە تەلمىرگەن قايىرشى. وڭكەي بەيشارا ءبىر- بىرىنە نە كومەك كورسەتە الادى، وڭشەڭ قايىرشى ءبىر- بىرىنە قايىر بەرىپ نە قارق قىلادى؟ ەندەشە بۇنىڭ جاس شەبەر جايىنداعى ەل ايتىپ جۇرگەن لاقاپتى راسقا اينالدىرىپ تىنام دەۋى ابدەن دۇرىس. شىنداپ كەلگەندە التىن ساۋساق شەبەردىڭ جەندەتى بۇل ەمەس، كورمەي- بىلمەي سىرتتان تون ءپىشىپ، قور كوكىرەكتەرىنەن شىققان كۇڭىرسىك وسەكتەرىنە وزدەرى دە سەنىپ، وزگەلەردى دە سەندىرىپ جۇرەتىن الگى وڭشەڭ شۋىلداق قارا توبىر. شەبەر دە، حانىم دا، بۇدا - سولاردىڭ سىلىمتىك كوزدەرى مەن پىش- پىش سوزدەرىنىڭ قۇرباندارى. ەگەر بۇل ءبىر- بىرىنە ىڭكار بوپ، ءولىپ- ءوشىپ جۇرگەن ەكى مۇڭلىقتىڭ تىلەۋلەرىن بەرسە، ەڭ الدىمەن سول كاپ شۋىلداق شۋلاپ شىعار ەدى. مۇنىڭ اتارعا وعى جوق دۇشپاندارىنىڭ وزدەرى مۇنى سول ساسىق اۋىز كوپ شۋىلداقتىڭ ايتىپ جۇرگەنىن بەتىنە باسىپ تابالار ەدى. قايداعى پالەنى باستاپ جۇرەتىن دە سولار، بۇعان ەڭ ازى كۇناكار شەبەرگە كەسىلەر ۇكىمدى دە سولار ايتىپ بەرىپ وتىرعان جوق پا؟ ەندەشە سول نەمەلەر دەگەندەرىنە جەتىپ تىنسىن. ءسويتىپ وزدەرىنىڭ باۋىرىنان شىققاندى وزدەرىنىڭ اۋزىنان شىققانعا جەم قىلا بەرسىن! ءوز لاقاپتارىنا وزدەرى اداسا بەرسىن! ايتەۋىر مۇنىڭ سۇيەگىنە داق تۇسىرگەلى تۇرعان ماسقارانى بىلمەسە، كورمەسە بولدى. ەندەشە سول كوكىمە توبىر الگى قاڭقۋلارىنان اينىماي تۇرعاندا، تاعى ءبىر لاقاپ تاپپاي تۇرعاندا، جىگىتتىڭ جازاسىن بەرۋ كەرەك.

IV

زىندانداعى تاعى ءبىر ورىن بوسادى. اسىلىق ويلاپ، اسپانداعىعا قول سوزعان استام تىلەك شەبەردىڭ نۇر جايناعان قوس جانارى جەندەتتىڭ قولىنداعى شوق شاشىراپ تۇرعان ىستىك تەمىردەن اعىپ ءتۇستى. بەيشارا جىگىت كوزىنەن ايرىلىپ، بەبەۋ قاعىپ جاتقاندا، ءتىلى قىرقىلدى. قان- قان قۇر سۇلدەردى قىل ارقانمەن بۋىپ- بۋىپ، ءتۇن قاراڭعىسىندا ەكى جەندەت داريانىڭ ار جاعىنداعى ءبىر قىستاققا اپارىپ تاستادى.

تالاي جاننىڭ باسىن جۇتقان بايتاق شاھاردىڭ كورىپ وتىرعانى ءبىر بۇل ەمەس. ەلدەن اسقان ونەر كورسەتكەن تالاي شەبەر وسىنداي حالگە ۇشىراعان- دى. بىرەن- ساران جۇرەك جۇتقاندارىنىڭ الگىندەي قاتەرلى جازادان قاشىپ قۇتىلعاندارى دا بولدى. جەندەتتىڭ كومەيىن التىنعا كومىپ، باستارىنا زاۋال تونگەن، بايتاق شاھاردان ەبىن تاۋىپ، قاشىپ كەتكەندەر دە بار. ولاردىڭ ءبىر قاتارى ءوز ونەرىمەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ، باسقا كاسىپكە كوشسە، ەندى ءبىر پاراسى ەل اسىپ، جەر اسىپ بارىپ، باسقا پاديشالاردى پانالايدى. ال ازىن- اۋلاق جۇرەك جۇتقاندارى تاقتا وتىرعان پاديشانىڭ ولگەنىن كۇتىپ، جاڭا پاديشانىڭ راقىمىنا ۇشىراپ، بايتاق شاھارعا قايتا ورالادى.

سوندايدىڭ ءبىرازىنان حاباردار ءامىرشى جاس شەبەردى كوز بەن تىلدەن ايرىلعان سوڭ دا ءوز كوزىمەن ءبىر كورىپ تەكسەرىپ شىقتى. قاپقا سالىنىپ شاندۋلى جاتقان قۇر سۇلدەنىڭ، ءوزى جازاعا كەسكەن شەبەر ەكەنىنە كوزى ابدەن جەتكەن سوڭ بارىپ، ايدالاداعى قىستاققا اپارىپ تاستاۋعا ءامىر ەتتى.

ءبىراق وسىناۋ جۇلما- جۇلماسى شىققان قۇر سۇلدەردى كورگەندە، بۇرىنعى اتا دۇشپاندارىن جازالاعانداعىداي ايىزى قانىپ، راقاتتانبادى. ىشىندە شەبەر جاتقان الا قاپتى كوتەرىپ اكەلىپ كورسەتكەن ەكى جەندەت تە بۇعان جاي انشەيىن تاۋىق ۇرلاپ، تايىنشا ۇرلاپ قاشىپ جۇرگەن سۇعاناق، بىرەۋلەردەي كورىندى. ولار وسى ءبىر ۇرلىق قاپتى سارايدان تەزىرەك الىپ كەتسە ەكەن دەپ اسىقتى.

ەرتەڭىنە وعان اباجاداي حان ساراي بۇرىنعىسىنان بەتەر قۇلازىپ كەتكەن تارىزدەندى. بازار جاققا جىبەرگەن جانسىزدارى دا جارىتۋلى ەشتەڭە ايتىپ كەلمەدى. قالت- قۇلت بەزبەننىڭ ەكى باسىنا كەزەك الاقتاپ تۇراتىن ساۋداگەر نەمەلەر كوك تىرەگەن كوگىلدىر مۇناراعا قاراپ قويۋعا دا مۇرشالارى جوقتاي. شاڭق- شاڭق ساۋدالاسىپ، سارت- سۇرت قول الىسىپ، ارتىق تيىن- تەبەن جىرعاندارىنا ءماز. ول نەمەلەر ءتىپتى دۇنيەدە بۇنىڭ، ۇلى ءامىرشىنىڭ بار ەكەندىگىن دە ۇمىتىپ كەتكەندەي. شاھار ءىشى تىم- تىرىس. الدە ءبارىنىڭ دە وسىلاي بىتەرىن الدەقاشان ءبىلىپ قويعان با، بۇل جىبەرگەن ساۋداگەر بوپ جۇرگەن، ءدارۋىش بوپ جۇرگەن جانسىزدار قالا حالقىنان دا، شارتاراپتان شۇبىرىپ جاتاتىن كەلىمسەك ساۋداگەرلەردەن دە قۇلاق ەلەڭدەتەردەي ەشتەڭە ەستي الماي قايتادى. جانسىزدار ەندى ۇلى ءامىرشىنىڭ كوزىنە كورىنۋگە بەتتەرىنەن باساتىن بولدى. جانسىزدىڭ باستىعى بازارداعى شۋىلداقتىڭ مىناۋ سىلتىدەي تىنا قالعاندارىن ىشىنەن جاقسىلىققا جوري قويمادى. ساۋداسىمەن بولىپ جاتقان داعارا باس الىپساتارلاردىڭ جىلتىراعان ساقال- مۇرتتارىنىڭ ءار قيمىلىن اڭدىپ، ىشتەرىندە قانداي ءيت ءولىپ جاتقاندارىن بىلە الماي دال بولدى. ەندى ولار ساۋداسى جۇرىڭكىرەمەي، دۇكەندەرىنە كوپ ادام كەلىپ- كەتەتىندەردى تەك بازار ىشىندە ەمەس، ۇيلەرىنىڭ ماڭىنان دا اڭديتىندى شىعاردى. ماحاللا- ماحاللالاردا قاڭعىرما دارۋىشتەر، قايداعى ءبىر اقساق- توقساق قايىرشىلار كوبەيىپ كەتتى. ءبىر توپ جانسىز باياعىدا ۇيىنە مۇنارانى سالعان ورتوبەلىك شەبەر جىگىت تۇرعان سۋداگەردى اينالدىرىپ كورىپ ەدى، ول نەمە دە حابارعا جارىتپادى. سول باياعىسىنشا كىمدى اسكيادا جەڭگەنىن، كىمنىڭ بەدەنەسىنە ءباس تىككەنىن ايتىپ لەپىرگەننەن باسقا ونىڭ اۋزىنان دا جارتىمدى ەشتەڭە شىقپادى. تەك ءبىر رەت: «مۇنارانى سالعان شەبەردىڭ اكەسى دە باياعىدا ءدال وسىلاي قۋعىنعا ۇشىراپ، قاشىپ كەتكەن- ءدى. سودان اراعا جيىرما جىل سالىپ، بالاسىن بايتاق شاھارعا اكەلىپ، مەشىت سالىپ جاتقانداردىڭ اراسىنا قىزمەتكە ورنالاستىرىپ، كوكساۋ اۋرۋدان ءولىپ قالدى. كورەرسىڭدەر، بالاسى دا سويتەدى. بۇنىڭ ۇيىندە تاستاپ كەتكەن دۇنيەسى بار، سوعان اقىر ءتۇبى ءبىر كەلەدى»، - دەپ ماقتانىپتى. جانسىزداردىڭ باستىعى ونىڭ سوڭىنا ەندى مىقتاپ ءتۇستى. ءبىر كۇنى جانسىزىن اسكياعا جىبەرىپ، الگى مىلجىڭمەن ايتىستىرىپ كورىپ ەدى، قىزىپ العان نەمە، تالاي- تالاي ساندىراقتى كوكىگەنمەن، حانىم مەن شەبەردىڭ اراسىنا كيلىگەتىندەي ەشتەڭە ايتپادى.

امىرشىگە شاھار حالقىنىڭ ءدال مىنانداي اۋىزدارىنا ساق بولا قالعاندارى ۇنامادى. ونىڭ سىرىنا تۇسىنە الماي، تالاي تاڭدى كوزىنەن اتىردى. ءوز تىلدەرىن وزدەرى جۇتىپ قويعانداي مەڭىرەۋلەنە قالعان كوپ شۋىلداقتى قايتادان قايتىپ دۋىلداتارىن بىلە الماي دال بولدى. ەرتەلى- كەش ەرسىلى- قارسىلى سەندەلە- سەندەلە جىلىنشەگى ءۇزىلىپ كەتە جازدايدى. اباجاداي كەڭ بولمەدەگى ءاربىر توزاڭدى جاتقا بىلەتىندەي بولدى. ەندى ونىڭ ىشىنەن قاڭعىما ويىنا ىلەسىپ ايدالاعا لاعۋمەن بولاتىن كەزبە جانارىن ءبىراۋىق توقتاتاتىنداي دا ەشتەڭە تابا المادى. قايتا- قايتا تەرەزە الدىنا كەلەدى. تەرەزە الدىنا كەلسە، ىشىنە شوق ءتۇسىپ كەتكەندەي بايىز تابا الماي جۇرگەن مۇنى ءۇنسىز تابالاپ تۇرعان كوك مۇنارانى كورەدى. كوك مۇنارا باسى قاتقان پاديشانى ءاجۋالاعانداي كۇلىم- كۇلىم ەتەدى.

كەيدە سول كۇلىمدەپ تۇرعان كوك مۇناراعا كوزى تۇسەتىن كوپ شۋىلداقتىڭ ءبارى دە سىرتىنان بۇعان ميىقتارىنان كۇلىپ تۇرعانداي كورىنىپ كەتەدى. مىنا كۇلىمدەپ تۇرعان ءازازىل مۇنارانى كورگەن ەسى دۇرىس ادامنىڭ ەشتەڭە ۇقپاۋى، ۇقسا، مۇنى ءاجۋا قىلماۋى ەش مۇمكىن ەمەس. ەندەشە مىناۋ كوك مۇنارانى قۇرتىپ تىنۋى، ءسۇيتىپ جۇرتتىڭ ەزۋىندەگى جىمىسقى كۇلكىنى كومىرگە اينالدىرۋى كەرەك. ايتپەسە ول مىناۋ جان العىشتاي جالاڭداپ قىر سوڭىنان قالماي قويعان قياڭقى مىسقىلدان قۇتىلا المايدى. اركىمنىڭ جۇرەگىنە قوناقتاپ العان ءازازىل تابانى ءسۇيتىپ الاستاعانى ءجون.

ەندى جازىلا باستاعان جون ارقاسى كەنەت قايتا قۇرىسىپ قالادى. بۇل حانىم تۇرعىزعان كوك مۇنارانى ءوز قولى مەن قيراتقىزسا، ەل كوڭىلىنە قوناقتاعان الگى ءبىر سۇمپايى لاقاپتى ءوزى راستاپ شىقپاي ما؟ بىرەۋدەن بىرەۋ ەستىپ، انىقتانىعىنا كوزدەرى جەتپەگەن سوڭ، پۇشايمان بولىپ جۇرگەن كۇماندارىن ءبىرجولا شىندىققا اينالدىرىپ، باسىنا ءتونىپ تۇرعان ماسقارا بۇلتىن ءوز قولىنان قويۋلا تىپ الماي ما؟

ول قايتادان امالى تاۋسىلىپ، كەمىرىلىپ بارا جاتقان ەكى شەكەسىن قولىمەن مىتىپ ۇستاپ، شوگىپ وتىرا كەتەدى. سولاي السال وتىرادى دا، ءبىر ۋاقىتتاردا قارعىپ تۇرادى. جاڭا عانا امالسىزدىقتان كۇلگىن قولامتاداي بوزارىپ جاتقان كومەسكى جانارى كەنەت شوقتانىپ شىعا كەلدى. مىنا تومسىرايعان ەرىندەردىڭ ار جاعىنان بەرى شىعا الماي جاتقان پۇشايمان قاڭقۋدى سول جاتقان جەرىندە ءبىرجولاتا تۇنشىقتىراتىن امالدى اقىرى تاپتى. ونىڭ بۇدان ارتىق جولى بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس. كوك مۇناراعا بايلانىستى بار شىندىقتى ءوز كوزىمەن كورىپ، ءاز قولىنان وتكەرگەن ءبىر عانا ادام بار. ول - باس شەبەر. ەل اراسىنا قاڭقۋ تاراسا، تەك سودان عانا تارايدى. ەندەشە ونىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك. مىناۋ ىشتەرىنەن تىنىپ جاتقان ۇرى كوز جۇرتتىڭ نازارىن سوعان اۋدارۋى كەرەك. كۇلىمدەگەن كوك مۇناراعا ءبىر جان قول كوتەرسە، تەك سول عانا كوتەرە الادى.

باس شەبەردىڭ وزىنەن ءبىر مىسقال اسىپ كەتكەن كىسىنى اكەسىن ولتىرگەننەن بەتەر جەك كورەتىنىن باسقا بىلمەسە دە، بۇل بىلەدى. كوك مۇنارانىڭ ەلگە كورسەتپەي ءبىر كىرپىشىن الىپ تاستا دەسە، ول قۋانا- قۋانا ىستەيدى. ءىشى تار شەبەر سوسىن قىلمىس جاساپ جاتقان جەرىندە ۇستالادى. ەل اراسىنا «باس شەبەر كوك مۇنارانى سالعان جاس شەبەردى كورە المايدى ەكەن، ول سالعان مۇنارانى استىرتىن قۇلاتىپ تاستاي جازداپتى. ءتىپتى انادا امىرشىگە جاس شەبەردىڭ ۇستىنەن عايبات ايتىپ بارىپ، جازالاتقان دا سول ەكەن»، - قاڭقۋ تارايدى. ءامىرشى ءوز تۇرعىلاسىنا قىساستىق قىلعان ءىشى تار شەبەردى جۇرتقا ەستىرتىپ جازالايدى. كوپ شۋىلداقتىڭ سوسىنعى اڭگىمەسى ەكى شەبەردىڭ اراسىنداعى باقاستىق تۋراسىندا بوپ كەتەدى دە، حانىم جايىنداعى قاڭقۋ ءوز- وزىنەن جوققا شىعادى. بۇنىڭ استاناسىنىڭ كوركى - كوك مۇنارا دا سول ورنىندا تۇرا بەرەدى. ءامىرشىنىڭ ايتقانىن جانسىزداردىڭ باستىعى باس- اياعى ەكى كۇننىڭ ىشىندە جايعاستىرىپ شىقتى.

اياق- قولىنا كىسەن سالىنىپ، ايدالىپ اكەلىنگەن باس شەبەردى ءامىرشى تەرگەپ- تەكسەرگەن دە جوق. ساقال- شاشى ءبىر تۇندە اعارىپ كەتكەن باس شەبەردىڭ جۇزىنە تەسىلە قاراپ وتىردى دا، الدەنە دەگىسى كەپ، كەمسەڭدەي باستاعاندا، قاسىنداعى ساقشىعا دەرەۋ اۋزىن بايلاتىپ:

- عايباتشىل نەمەنىڭ باسىن پالەگە دۋشار قىلعان ساسىق ءتىلىن كەسىڭدەر دە، زىندانعا اپارىپ قاماڭدار. سون دا ءشىرىپ ءولسىن! - دەپ ءامىر ەتتى.

ول ەسىكتەن سۇيرەتىلىپ شىعىپ بارا جاتقان باس شەبەرگە جيىركەنە قاراپ تۇردى. وپاسىزدىق پەن زۇلىمدىقتىڭ قىل كوپىرىنەن تالاي وتكەن ءامىرشى ءىشى تار، كۇنشىل ادامداردى جەك كورەتىن. ءبىراق قاراۋىنداعىلارعا باستىقتى ىلعي سوندايلاردان قوياتىن. اسىرەسە شەبەرلەرگە، زەرگەرلەرگە، ۇستالارعا ءار قيلى ونەر ادامدارىنا، ىلعي دا ىشەگىنە قىل اينالمايتىن قاراۋلارىنان باستىق قوياتىن. ويتكەنى، ول ءوز استاناسىنىڭ اجارىن دۇنيەدەگى بارلىق استانالاردان اسىرماقشى ەدى. سول ءۇشىن دە دۇنيە دەگى ەڭ مىقتى دەگەن شەبەرلەردى ءوز قول استىنا جيىپ باققان- دى. مۇندايدا كەڭ پەيىل كىسىنىڭ ماقتاعاندارىن جيناعاننان گورى الگىندەي قىزعانشاق، تار پەيىل كىسىلەردىڭ جامانداعاندارىن جيناعان دۇرىس. ويتكەنى، دۇنيەدەگى ەڭ قىراعى كوز قىزعانشاققا بىتكەن. ونداي نەمەلەر وزىنەن سىنىق سۇيەم اساتىن بىرەۋدى كورسە بولدى، دەرەۋ بايبالام سالا باستايدى. ءدال مىناۋ ەسىكتەن سۇيرەتىلىپ شىعىپ بارا جاتقان كوزى ىلعي قىسىڭقى، قۇلاعى ىلعي تۇرىڭكى جۇرەتىن ىلعي قاتپا، جىلامساق نەمەنىڭ عايباتىنىڭ ارقاسىندا ول تالاي- تالاي بارماعىنان بال تامعان شەبەرلەردى تاپقان- دى. ءبىراق ءوزىن باس شەبەر قويعانمەن بايتاق شاھاردا جۇرتتىڭ كوزىنە تۇسەتىندەي ەشتەڭە سالدىرمادى؛ ول سالعان جالعىز نارسە - حان سارايىنىڭ استىنداعى تاس زىندان عانا. تاس زىندانعا تۇسەر جەرگە ءامىرشى: «بارار جەرىڭ ءبارىبىر جەردىڭ استى» - دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدى قاشاپ جازدىرعان- دى. ەندەشە، الگى نەمە سول ءوز قولىنان سالىنعان تاس زىندانعا ءوزى بارىپ وتىرىپ كورسىن.

ءامىرشى مىناۋ سىلىمتىك نەمەنى زىندانعا سالعىزعانىنا اناداعى جاس شەبەردى ازاپتاعانىنان گورى الدەقايدا كوبىرەك ايىزى قانىپ قالدى.

V

باس شەبەردىڭ زىندانعا تۇسكەنى جايلى حابار شاھار ءىشىن ءبىر دۇڭك ەتكىزدى دە، باسىلا قالدى. ابدەن اجالى جەتىپ تۇرعان قۋراعان شوپكە وت تيگەندەي تەز تۇتاندى دا، تەز ءسوندى. ءبىر- ەكى كۇن بويى ولگەن اكەلەرى تىرىلگەندەي ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا كەلەتىن جانسىزداردىڭ قاباعى قايتا سالبىرادى. ۇلكەن حانىمنىڭ سارايى سول باياعىسىنشا تىم- تىرىس. ءامىرشى ەسىگىنەن اتتاعان ادامنىڭ اۋزىنا تەلمىرەدى، ءار قيمىلىن كوزىمەن ءتىنتىپ سىر تارتقىسى كەلەدى. ءتىپتى داستارقانعا قويىلعان تاماقتان دا، سالىناتىن تەسەكتەن دە، قىزمەتشىلەرى كۇندە جاڭارتىپ اكەلەتىن كيىمدەردەن دە الدەقانداي تۇسپال ىزدەيدى. ءبىراق ەشقايسىسىنان دا نازار اۋدارتا قوياتىنداي نىشان بايقاماي دى. ءبارى دە تاپ- تۇيناقتاي. ەندى وعان قىزمەتشىلەرى بۇنىڭ كوڭىلىنىڭ قالتارىس تۇكپىرىندە جاتقان ەڭ ءبىر تۇڭعيىق قۇپيانى تۇگەل ءبىلىپ اپ، بۇنىڭ ويىنا كۇدىك شاپتىرماۋدىڭ ايلا- امالىن قاراستىرىپ جۇرگەندەي كورىنەدى. ءتىپتى كۇنى بويى شاھاردى شارلاپ قايتاتىن جانسىزدارىنىڭ ءوزى بۇنىڭ جانىن جارالاماسقا ەستىگەن جايسىز حابارلارىن جاسىرىپ، انشەيىن كوڭىل الدارقاتار ءبىردەڭەلەردى ادەيى ايتىپ كەلەتىن سەكىلدى. شىنىندا دا، مۇنىڭ شامىنا تيەتىندەي سولەكەت حاباردى ولار ەستىسە دە، تىستەرىنەن شىعارا ما؟ ءويتىپ ولە الماي ءجۇر دەيسىڭ بە؟ ەندەشە، ەلدەن ەستىدىك دەپ ايتىپ كەلەتىندەرى شەتىنەن شىپ- شىلعي وتىرىك.

شاھاردىڭ حالقى مىناۋ جۇمباق، مۇنارانى الدەقاشان- اق سان ساققا جۇگىرتىپ قويعان. ولار مۇنارانىڭ كۇلىمدەيتىنىن دە، جاس شەبەردىڭ جازاعا قالاي ۇشىراپ جۇرگەنىن دە، باس شەبەردىڭ ويدا جوقتا زىندانعا قامالۋ سەبەبىن دە جاقسى بىلەدى. قاجەت دەسەڭىز، ۇلى ءامىرشىنىڭ جورىقتان قايتقالى كىشى حانىمنىڭ سارايىنان اتتاپ شىقپاي قويعانىنىڭ سىرىنان دا حاباردار. ءامىرشى جاس ءيىس قىزىقتاپ، جار قۇشىپ الدارقاناتىن جاستان كەتكەن. ەندەشە ول وسىنشا ۇزاق ۋاقىت ناق سۇيەرىمەن ماۋقىن باسىپ جاتقان جوق. بەتىنە شىركەۋ بىردەڭەسى بولعان سوڭ ەل كوزىنە كورىنە الماي جاتىر.

ءامىرشى وسىنى ويلاعاندا، الدەكىمنىڭ سۇعاناق قولى شىمبايىنا باتىرا شىمشىپ العانداي ىرشىپ كەتەدى. ورنىنان اتىپ تۇرىپ بولمە ىشىندە سەندەلىپ جۇرەدى، جۇرەدى دە، بايىز تابا الماي باق كەزەدى. وزىنەن باسقا ءتىرى جان اياق باسپايتىن، وڭاشا باقتا دا مىڭ سان كوز ونى تاسادان باعىپ، كوز جازباي اڭدىپ تۇرعانداي كورىنەدى. ول كوپ جۇرمەي بولمەسىنە قايتا ورالادى. الدەكىم جەلكەلەپ اكەپ، وسى ءبىر ءتورت قابىرعانىڭ ورتاسىنا قاماپ كەتكەندەي، ەشقايدا اتتاپ شىعا المايدى. قۇلىپسىز تۇرمە، كىسەنسىز تۇتقىن. ول ءۇشىن ەندىگى تىرلىك ءتۇپ- تۇگەل تۇرمەگە اينالعانداي. وعان ەڭ ازى، كەز كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنىڭ كولدەنەڭنىڭ كوزىنەن تاساداعى ازىن- اۋلاق ەركىندىگى دە بۇيىرماعان. ءار ادىمى ساناۋلى، ءار ءسوزى اڭدۋلى. بىلايعى پەندەنىڭ بارىنە ءتان قاراپايىم تىلەك، ىڭكار اتاۋلى وعان جات. ويتكەنى ول جۇرت تاڭعالمايتىنداي ەشتەڭە ىستەۋگە ءتيىستى ەمەس. جۇرت سەكىلدى قاراپايىم ءىس ىستەسە، جۇرت سەكىلدى قاراپايىم ءسوز سويلەسە، كوبىك اۋىز كوپ قارا تاياقتىڭ تاباسىنا ۇشىرايدى. بۇنىڭ اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ءجۇرىپ قالعان قارا توبىر كۇنى كەشە ءتاڭىر تۇتىپ، اۋزىنا قاراپ جۇرگەندەرى وزدەرى سياقتى جاي انشەيىن پەندە بولىپ شىققانىن كورسە، تۇلىندارىن تۇتەدى. باياعىدان بەرگى الدانىپ كەلگەن اقىماقتىقتارىنىڭ ءوشىن تابامەن قايىرادى.

ولار ءدال وسى قازىر دە مۇنى جابىلا جامانداپ، جابىلا تابالاپ جاتپاعانىنا كىم كەپىل؟ تالاي- تالاي ءتاج بەن تاقىتتى جاي تۇسكەندەي دومالاتقان پاديشا ەركەكتىڭ تەمىر تەگەۋرىنىن اڭساعان مەكەر ۇرعاشىنىڭ قوماعاي قولقاسىن ورىندايتىن قايران تابا الماي قور بولعانىن ايتىپ، ىشەك- سىلەلەرى قاتپايدى دەيسىڭ بە؟ كەز كەلگەن ەركەك كىندىكتەي ءوز كوزىنە ءشوپ سالعان وزگە ەركەكتەن كەگىن جاريا قايىرماي، بۇقپانتايعا سالىپ جۇرگەنىن ايتىپ مازاقتامايدى دەيسىڭ بە؟ تاڭىردەن سوڭعى زور دەپ جۇرگەندەرى كىسىنىڭ قورى بوپ شىققانىنا ابدەن ايىزدارى قانىپ، ءبىر جاساپ قالاتىن شىعار. شىركىن، سول ءبىر سىپسىڭ- سىپسىڭدى ءوز قۇلاعىمەن ەستىر مە ەدى. ساندارىن سوعىپ، بەتتەرىن شىمشىپ ءماز- مەيرام بوپ جاتقانداردى ءوز كوزىمەن كورەر مە ەدى... مىناۋ كوكىرەگىن كور تىشقانداي كەمىرىپ جاتقان مەڭىرەۋ كۇدىك- كۇماننان سونىڭ ءوزى دۇرىس بولار ەدى. بۇل ەل اۋزىنا قۇم قۇيام دەپ تىراشتانعان سايىن سول سۇمپايى لاقاپ كۇشەيە تۇسەتىن سياقتى. ەندەشە بۇل نەسىنە بۇقپانتايلايدى. ەل كوزىنە نەگە كورىنبەيدى.

ەندى نە دە بولسا، مىناۋ قاراكولەڭكە ۇڭگىردە كارى اگوداي قامالىپ جاتىپ، ابىروي تابا الماسى بەلگىلى بولدى. ەل نە دەسە و دەسىن. قايتكەن كۇندە دە مىناۋ بايلاۋسىز تۇتقىننان بوسانباي بولمايدى. كۇمان مەن كۇدىكتىڭ شىرىك ارقانىن ءۇزىپ، حالىقتىڭ كوزىنە كورىنۋى كەرەك. سوندا جۇرتتىڭ اۋىزدارى بارىپ ايتا الماي جۇرگەندەرىن، ەڭ بولماسا، كوزدەرىنەن اڭعارادى عوي.

وي، شىركىن، باياعىداعى ءبىر زاماندار بولسا، ءدال قازىر قارا توبىرعا قاس قىلعاندا ۇلان- اسىر توي جاسار ەدى. جۇرتتى اۋزى- مۇرىنىنان كەلتىرىپ، شاراپقا قاندىرار ەدى. سوسىن ماس بولعانداردىڭ نە دەپ كوكىپ جۇرگەندەرىن تىڭداپ كورەر ەدى. ولاي ەتۋدىڭ ەندى، مىنە، ەش قيسىنى كەلمەي تۇر. بايتاق شاھار تۇگىلى توڭىرەگىندەگى ءوز اۋلەتى مەن امىرلەرىنىڭ نە ويلاپ، نە قويىپ جۇرگەنىن بىلە الماي پۇشايمان. ولاردىڭ باسىن قايتىپ قوسسا ەكەن... شىنىندا دا مىنا مۇنارا ونىڭ بەتىنە شىركەۋ بولعان ءتارىزدى. بۇنىڭ وسى بۇنشاما بۇگەجەكتەپ قالعانى نەسى؟ قانشا دەگەنمەن جالپاق جاھاندى قالتىراتقان قاھارلى حان اتى بار ەمەس پە؟ سول نەمەلەردى جيىپ اپ، بەتپە- بەت كەزدەسىپ، كوزدەرىنە نەگە ءۇڭىلىپ كورمەيدى. ونىڭ ۇستىنە مىناۋ تاس قاماۋدا قاشانعى قامالىپ وتىرا بەرمەك. باسقانى بىلاي قويعاندا باۋىرىنان شىققان شۇبار جىلان كىشى حانىم مەن ءار ادىمىن اڭدىپ، تىڭ تىڭداپ جاتقان بايبىشەسىنە، سولاردىڭ سوڭىنداعى كوپ شۋىلداق نوكەرگە تابا بولماي، سەرپىلمەي مە ءبىر.. . ءوزى نە ىستەسە دە، اۋىزدارىن اشىپ، ايران- اسىر قىلاتىن قور كوكىرەك كوپ نادان، بالكىم مۇنىڭ بۇل قىلىعىنا دا جەردەن جەتى قويان تاپقانداي تاڭ قالار. ەڭ بولماعاندا، ايتەۋىر، ءوز توڭىرەگىندەگى كوپ شۋىلداقتىڭ كوڭىلدەرىنە نە قاشىپ جۇرگەندەرىن اڭعارىپ قايتادى عوي.

ەرتەڭىنە ءامىرشى باس ءۋازىردى شاقىرتتى. باس ءۋازىر ەسىكتەن بۇگەجەكتەپ ارەڭ اتتادى. ءبىر قاراسا ار جاعىنداعىنى تۇگەل كورىپ قوياتىن بادىراق كوزىن جەردەن كوتەرگەن جوق. ءامىرشى بۇيرىعىن ايتىپ بولا بەرە، قۇلدىق ۇرىپ شىعىپ كەتتى. امىرشىگە كارى تۇلكىنىڭ ءدال مىناداي قورعالاقتاپ قالعانى ۇنامادى. ءوز ويىنداعى كۇمان شىن بوپ شىعىپ جۇرمەسە قايتسىن. ساراي ماڭىنداعىلار ءامىرشىنىڭ كەيىنگى قىلىقتارى نەدەن ءوربىپ جاتقانىنان تۇگەل حاباردار ەمەس پە ءوزى؟ الگى تۇلكى بىردەڭەدەن سىر الدىرىپ قالام با دەگەن كىسىشە كەتۋگە اسىقتى عوي. وڭىندە ءبىر ۇرەي بار سياقتى. الدە بۇدان ءوزى جوقتا مىنانداي سۇمپايى مۇنارانى نەگە سالدىردىڭ دەپ، باس شەبەردىڭ كەبىن كيگىزىپ جۇرە مە دەپ قورىقتى ما ەكەن؟ ول دا مۇمكىن- اۋ! قاپ، ءوزىن جىبەرمەي ۇزاعىراق ۇستاي تۇرماعان ەكەن. كوپ ادام مۇنىڭ ءۇنسىز سوتىنا شىداي الماي، قيپاقتاپ بىتەتىن. ول بوس ءۋازىردى تاعى كورگەنشە اسىقتى. ودان باسقا ساراي ادامدارىن دا، بالالارى مەن امىرلەردى دە تەزىرەك كورگىسى كەلدى. ولار دا الگى باس ءۋازىر قۇساپ بۇگەجەكتەر مە ەكەن، جوق پا ەكەن؟ ەگەر ولار دا جاڭاعى قۇساپ، باستارىن ىشتەرىنە الىپ، قورعالاقتاي باستاسا، بىردەدەنى بىلەتىن بولعاندارى...

ءتورت- بەس كۇننەن سوڭ ۇلى ءامىرشى اڭعا اتتاناتىن بولدى. ءۇيىر- ءۇيىر اڭشى يتتەر، تازىلار، ساداقشىلار، ءامىرشىنىڭ قارا- قۇرىم جەكە نوكەرى، اسپازدارى مەن قىزمەتشىلەر، اڭ ۇركىتەتىن كەرنەيشىلەر مەن دابىلشىلار - ۇزىن شۋاق كەرۋەن استانادان شىعىپ، تۋ- تۋ كوز ۇشىندا ەمىس- ەمىس كوگەرىپ جاتقان زەڭگىر تاۋلارعا بەتتەدى. ءبىر كۇنشىلىك جول ءجۇرىپ كەرۋەن تاۋعا دا جەتتى. ساراي ادامدارى، اكىمدەر، قول باسىلار، ءامىرشى اۋلەتى اقار- شاقار شىڭداردىڭ اراسىنان ارسى- گۇرسى قۇلايتىن جويقىن وزەننىڭ بويىنداعى نۋ جىنىستى قويناۋعا شاتىرلارىن تىكتى. تاۋ اراسى مەن وزەن بويىنداعى جىنىستاردى تۇگەل ءسۇزىپ شىعاتىن بولدى.

قىزىلدى- جاسىلدى كەرۋەن، جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي سۇلىك سايگۇلىكتەر، بەس قارۋلى بەلىندەگى ءساندى ساپتار بۇنىڭ باياعى ءبىر شاراسىنا تولىپ شالقىپ جۇرگەن داۋرەندەرىن ەسكە تۇسىرگەندەي. جازىقتا ميىڭدى شاعىپ تۇرعان شاقار شىلدە تاۋ قويناۋىنا كىرگەن سوڭ، قايراتىنان ايىرىلىپ قالىپتى.

تاۋ بويىنا قونعان كۇنى ءامىرشى اعىل- تەگىل داستارقان جايدى. شاراپ سۋداي اقتى. جۇرت قانشا دۋىلداسقانمەن، ءامىرشىنىڭ قۇلاعى ەلەڭ ەتەردەي ەشتەڭە اڭعارتا قويعان جوق. ءبارى دە سول ەرتەڭ باستالعالى تۇرعان اڭشىلىقتىڭ جايى. ات ماقتاعان، يت ماقتاعان، قۇس ماقتاعان كەۋ- كەۋ. مەرگەندىكتەرىن سالىستىرىپ قىزاراقتاسقان ماقتان اڭگىمە. ءامىرشى اينالاداعى ابىر- جابىرعا قۇلاعىن توسا وتىرا رەنجىرىن دە، قۋانارىن دا بىلمەيدى. الدەنەدەن الدانىپ قالعان ادامداي، قاباعىن سالبىراتىپ، تۇنجىراي ءتۇسىپتى.

سول كۇنى تۇندە دە كوز ىلىندىرە المادى. اڭشىلىققا قونعان سامساعان كوپ شاتىردا سەس جوق. ماڭاي تىم- تىرىس. سىرتتا ماۋجىراعان جازعى ءتۇن. ساف اۋا، ءون بويىن ال- سال البىراتىپ بارا جاتقان بال شاراپ. ەرتە ڭىنە ەرتومەن باستالعالى تۇرعان دۋ- دۋ سايران. ودان ارتىق قانداي راقات كەرەك. كورشى شاتىرلاردان قور- قور دىبىس كوبەيدى.

ءامىرشىنىڭ جاقسى كورەتىنى وسىنداي تۇندەر، وسىنداي ءومىر. سوناۋ بايتاق شاھار مەن قىستاقتاردىڭ شىم- شىتىرىق ماحاللالارىنا تاراپ- تاراپ كەتكەننەن كەيىن سوڭىنداعى مىناۋ كوك نايزالى قاراقۇرىم قول تۇزەپ جۇرگەن كوپ ەركەك ءارقايسىسى ءبىر- ءبىر قاتەر، ءبىر- ءبىر ۇرەي گە، ەڭ قۇرىعاندا بۇل جايىندا اۋزىنا نە كەلسە، سونى وتتاپ وتىراتىن ءبىر- ءبىر كوكىمەگە اينالادى. ال قاسىندا جۇرسە ءبارى جىپتىكتەي، ءبارى موماقان. قاسى مەن قاباعىنا قارايدى. كەيدە ءتىپتى ولار بۇنىڭ شەتسىز- شەكسىز كوپ ءۇرىم- بۇتاعى سەكىلدەنىپ كەتەدى. انشەيىندەگى بەيبىت ءومىر دەن ءبىر ەلى اتتاپ شىققان سوڭ، ءبارى بىردەي بۇنى پانالاپ، باۋرىنا كىرە تۇسكەندەي.

مىنە، ايلى تۇندە، جان- جاعىنان انتالاعان اقار- شاقار شىڭداردىڭ اراسىندا، باباسىنىڭ توسەگىن شىر اينالا قورشاپ الىپ ۇيىقتايتىن تەنتەك نەمەرەلەردەي، قاننەن- قاپەرسىز قورىلداسىپ جاتىر. اڭعار تابانىنداعى اعىن سۋ سولاردىڭ قۇدىرەتتى قورىلىمەن باسەكەگە تۇسكەندەي، تۇنگى تىنىشتىقتى باسىنا كوتەرە سارقىرايدى. ونىڭ سەرگەك قۇلاعى جۇپ- جۇقا جىبەك شاتىردىڭ ار جاعىنداعى ۇلان- اسىر دۇنيەدەگى ءسال سىبىس، ءسال سىبدىردى قالت جىبەرمەي قاعىپ الا قويادى. جۇيكەڭدى تىكەن بوپ شاعار، كىرپىگىنە تىرەۋ بوپ قادالار بوگدە دىبىس جوق. تۇنگى تىنىشتىق تامىلجىپ- اق تۇر. ءبىراق كوزىنە ۇيقى ۇيىرىلمەيدى. اينالاداعى جىنىس ارا سىنان اڭ ءيىسىن سەزە مە، وقشاۋ قوستاعى تازىلار قايتا- قايتا قىڭسىلاي بەرەدى. شاتىر سىرتىندا قۇلاققا ەستىلەر- ەستىلمەس قىبىر كوپ. الدەبىر جاندىكتەر جىبىر- جىبىر تۇنگى تىرشىلىگىنە كىرىسكەن. الدەقايدان شىلدەلىك شىرىلدايدى. سونشالىقتى قاراپايىم بولسا دا، ءبارىبىر اقىلىڭ جەتپەيتىن شىم- شىتىرىق شىتىرمان دۇنيە. پالەن كۇننەن بەرى كوكىرەگىن كوك تۇتىندەي بىقسىتىپ كەلگەن كوپ تۇمان ىدىراعان ءتارىزدى، ءبىراق ءبىرجولا سەيىلىپ تە كەتە قويماپتى. ۇيقىسى كەلمەگەنمەن ونە بويى قۇپ- قۋناق. مىناۋ ماۋجىراعان تىنىشتىقتىڭ قوينىنا ءبىرجولاتا ءسىڭىپ كەتكىسى كەلەدى. تاقتى، ءتاجدى، توبەسىندەگى شاتىردى تالاق ەتىپ، جىم- جىرت تۇنگى مۇنارعا بوگىپ ماناۋراي جاتقان ماۋجىر تابيعاتتىڭ قۇشاعىنا ءبىر- اق سۇڭگىپ جوعالعىسى كەلەدى. سىرتتاعى ءتۇن سالقىنىن پايدالانىپ ءوز قارەكەتتەرىنە كىرىسكەن كىشكەنە ماقۇلىقتارداي نە ىستەپ جاتقانىن وزىنەن باسقا ەشكىم بىلمەيتىن، بوگدە كوزگە ەش قىزىعى جوك، ءبىر ەلەۋسىز تىرشىلىككە كوشكىسى كەلەدى. ءىزىن باققان كوپ كوز بەن كوپ سوزدەن قۇتىلسا، قايتادان ەشكىمنىڭ الا كوزىنە ىلىكپەيتىن جاي ءبىر جۇمىر باستى پەندەگە، ءتىپتى كەز كەلگەننىڭ، اياعىنىڭ استىندا جاتاتىن ەلەۋسىز ماقۇلقاتقا اينالسىن مەيلى، ايتەۋىر مىناۋ كوزگە شىققان سۇيەلدەي كوزتۇرتكى ومىردەن قۇتىل سا، ەش ارمانى بولماس ەدى. قازىر جىبەك شاتىردان سىتىلىپ شىعاپ، نۋ جىنىستىڭ اراسىنا قويىپ كەتسە عوي، شىركىن. ەرتەڭ سوڭىنداعى قاراقۇرىم نوكەر نە ءوزىن، نە سۇيەگىن تابا الماي، بايتاق شاھارعا قايتار ەدى، ەل اۋزىندا بۇل جايىندا نەبىر ادام سەنگىسىز الىپقاشتى اڭىزدار تارار ەدى. بۇل سونى ەستىگەندە ميىعىنان كۇلىپ، اقىماق توبىردىڭ كوك مي ەسۋاستىعىنا ابدەن ايىزى قانار ەدى...

ءامىرشى مىناۋ قاسقىر قيالىنىڭ ەشقاشان جۇزەگە اسپايتىنىن بىلسە دە، كوڭىلى ءبىر ءتۇرلى تىنشۋ تاپقانداي بولدى. شاتىردىڭ اۋزىنان باستاپ، بۇكىل قوستى شىر اينالا قورشاپ جاتقان كىلەڭ ساقشى بۇدان تىرىدە كوز جازار ما...

ءوزى ويلاپ شىعارعان ءتور مەن ءتارتىپتىڭ قىل تۇزاعى ءوز تىرسەگىنە تۇسكەنىن ويلاعاندا، ءامىرشىنىڭ كوكىرەگى قايتا دان كەرمەك تارتىپ قويا بەردى.

ءبىراق ءامىرشى ونە بويىن بالبىراتىپ بارا جاتقان جىم- جىرت ءتۇننىڭ جۇمباق راقاتىنان ايرىلعىسى كەلمە ءدى. الگىندە عانا ءوزىن پەيىشتىڭ تورىندەي ءبىر جايلى مەكەنگە باستاي جونەلگەن تەنتىرەۋىك سوقپاقتى قايتادان تاۋىپ الدى. ول ونى مىناۋ اڭشىلىق الدىندا الاڭسىز قورىلعا باسقان قوستان، كۇدىك پەن كۇماندى كەزەك قۇشقان پۇشايمان تىرشىلىكتەن ءبىرجولاتا الىستاتىپ، الدەقايدا جەتەلەپ بارادى. ەندى بۇل ءومىر، بۇل وڭىرگە ەشقاشان ورالتپاستاي.

ول مىناۋ قارعىس اتقان قاعىندى ولكەدەن الىستاعان سايىن باسىنداعى ءزىپ- زىلدەي تاجدەن، ۇستىندەگى وقالى كيىمنەن ارىلىپ، تۇلا بويى جەڭىلەيىپ بارا جاتقانداي كورىندى. ءبىر ۋاقىتتا ءتىپتى يىعىنداعى لىپا يحرامگا اينالىپ كەتكەن ەكەن دەيدى. اق مايسا توپىراقتى جالاڭ اياق بورپ- بورپ باسىپ كەلەدى. كوز الدىندا بۇل بۇرىن كورمەگەن بەيتانىس ولكە. كۇن مەن جەل ءمۇجىپ تاستاعان قوڭىر تاۋلاردىڭ ورتاسىندا شاعىن شاھار جاتىر. سوعان قاراي ۇزىن- شۋاق كوپ توبىر جوڭكىلىپ بارادى. سوڭدا- رىندا ءىلبىپ بۇ دا كەلەدى. الدەبىر سوزدەردى قىرىق قايتارا قاقساي بەرگەندىكتەن تاماعى قۇرعاپ، داۋسى قارلىعىپ قالىپتى. قانشا ايقايلاسا دا، ءۇنى شىقپايدى. تەك ەرىندەرى عانا جىبىرلايدى. الدىنان كەسە- كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتقان قارا سۇر جوتا كورىندى. جۇرتتىڭ ءبارى سوعان قاراي ەمپەڭدەي جونەلدى. ءتۇس اۋا ولار الگى جوتاعا دا جەتىپتى. جوتانىڭ باسىنا ۇستىنە كىلەم جاپقان اشامايلى اپپاق جەلماياعا مىنگەن اق سالدەلى بىرەۋ كوتەرىلدى. تۇيە دەن تۇسپەگەن كۇيى، تىزەسىندە جاتقان كىتاپتى اشىپ، كۇڭىرەنتىپ وقي باستادى. كۇڭىرەنگەن قويۋ داۋسى وقتىن- وقتىن ءۇزىلىپ كەتەدى. سول كەزدە يحرامنىڭ ەتەگىن قولدارىنا ۇستاپ، جەلپىپ تۇرعان كوپ توبىر:

- حاق تاعالا، قاي قىزمەتىڭە دە ءازىرمىز، - دەپ شۋ ەتە قالادى. مۇنداي قۇلدىق ۇرعان سوزدەردى وزگەلەردەن ەستىگەنمەن، ءوزى ايتىپ كورمەگەن ءامىرشى قاپەلىمدە اۋزى يلىكپەي، جامىراسىپ جاتقان جۇرتقا كوپتەن سوڭ بارىپ قوسىلادى. قاسىنداعىلار اعىل- تەگىل جىلاپ تۇر. بۇنىڭ كولدەنەڭ كوزگە سىر الدىرتپايمىن دەپ، كون بوپ قاتىپ قالعان سۇپ- سۇر بەتىندە ءبىر تامشى جاس كورىنبەيدى. كەڭىرەيىپ تۇرعانىن بىرەۋ- مىرەۋ اڭداپ قالماسىن دەگەندەي جۇرت ايتىپ جاتقان ۇزىن سارىنعا قوسىلىپ، جەردەن باسىن كوتەرمەگەن كۇيى ول دا الدەنە دەپ ەرنىن جىبىر لاتادى. تۇيەنىڭ ۇستىندەگى اق سالدەلى كىسى الدىندا جاتقان كىتاپتى جاۋىپ، قولىن جايىپ باتا قىلدى. جۇرتتىڭ ءبارى جەر تىزەرلەي كەتتى. باتادان سوڭ قارا سۇر قىراننان ينە شانشار جەر قالدىرماي جىبىرلاپ تۇرعان كوپ حالىق ەتەكتەگى قويناۋعا قارايلاپ قويدى. ءبىر جەردە بۇ دا كەلەدى. وكپەسى ءوشىپ بارادى. ءبىراق جۇرتتان قالىپ قويمايىن دەپ اق تەر، كوك تەر بوپ جۇگىرىپ كەلەدى. بۇلار جوتادان تۇسە بەرە الدەقايدان ىزى- قيقى سازدار سارناپ قويا بەردى. اسپاندا جارق- جۇرق وتتار اتىلدى. مانا كۇندىز الگى اق سالدەلى ادام قۇران وقىعان قارا سۇر قىراڭعا كەلە جاتىپ، كوزىنە تۇسكەن كەڭ قويناۋدا قاز قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان اعاش مۇنارالارعا الدەكىم وت بەرگەن بە، شىراداي مازداپ لاۋلاپ جانىپ جاتىر. شوشاق- شوشاق توبەشىكتەر اراسىنداعى ءيىر- ءيىر قويناۋلار بىجىناعان وتقا تولىپ كەتتى. كەڭ القاپقا سامساي قونعان شاتىرلار تۇنگى الاۋدان ءار الۋان شۇعىلاعا مالىنىپتى. وسىناۋ ميداي قايناعان الاباجاق دۇنيەنىڭ ورتاسىندا و دا تاڭ اتقانشا سەندەلىپ شىقتى.

ەرتەڭىنە كەشەگى اق تۇيەلى ادام تاعى دا دۇعا وقىدى. جۇرت تاعى دا جاپاتارماعاي نامازعا ۇيىدى. نامازدان سوڭ تاعى دا ەتەككە قاراي جوڭكىلە جونەلىستى. قويناۋعا كىرە بەرىستەگى جول ورتاسىنداعى قاققان قازىقتاي قارا تاسقا اركىم قالتاسىنان جۇگەرىدەي- جۇگەرىدەي جەتى قارا تاس الىپ لاقتىردى.

* مەكەگە قاجىعا بارعاندا كيەتىن كيىم.

جالعاسى بار


:ءبولىسۋ
پئكئر قالدئرؤ
+7
جئبةرؤ
ونلاين قىزمەتكەرلەر
رەداكتور
باقىتجول كاكەش
باقىتجول كاكەش
954-049
رەداكتور
ريزابەك نۇسىپبەك
ريزابەك نۇسىپبەك
954-049
رەداكتور
بەيسەن سۇلتان
بەيسەن سۇلتان
954-049

مۇراعات