Ауа райы
Астана 6 °С
Алматы 16 °С
валюта бағамы
USD 335.24
EUR 395.82
RUB 5.82
CNY 50.65

МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫ

МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫ
2009 жылғы 15 қыркүйек 11:49 15074

Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906) - айтыскер ақын, жырау. Қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жасынан жетім қалып, ағасы Матайдың қолында тәрбиеленген.

Ауыл молдасынан білім алған. Есет би мен Абыл ақыннан өнеге алып, өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен. Мұрат Мөңкеұлы 17 жасында Жылқышы, 20 жасында бала Ораз, 25-інде Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық сынды ақындармен айтысып, жеңіп шыққан. Ол өзінің өжет мінезі, қағытпаға жүйріктігі, тапқырлығымен әрдайым жеңіске жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы елінің тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғады. Зар заман ақыны атанды. Ата қонысының отарлаушы талауына түскеніне налыған ақын өзі туып өскен даланың кешегі күнін сағынышпен еске алған. Оның «Әуелі жеңіп орыс Еділді алды, Сарытау, Аштарханның жерін алды. Тәмамы су мен нуды орыс ұстап, Қазақтың мұнан жұтап шалынғаны», «Қазақтың жер-мұрасы», «Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?» деген жыр жолдары ақынның отаншылдық рухына дәлел болады.

Ақынның басты шығармасы - «Үш қиян». Мұнда ақын ескі дәстүрдің іргесі шайқалғанын, адамдар ниетінің бұзылуын сөз етеді. Құнарлы қоныстарды тартып алған отарлау нәтижесінде тұрмысы нашарлап, тығырыққа тірелген ел тағдыры ақынды тебірентпей қоймайды. «Үш қиян» толғауымен «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырлары үндес. Мұнда айтылатын басты нәрсе - жер, құтты қоныс жайы. Ол «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» атты жырларына діни аңыздарды негіз еткен. Білімді игермейінше елінің өркендемейтінін «Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде аңғартады. Ақын мұрасының бір шоғыры - би-болыстарға айтқан арнау өлеңдері.

Мұрат Мөңкеұлы майталман жыршы, термеші ретінде де танылған. «Өлім», «Қыз», «Арғымақ сыйлап не керек», «Аттан сұлу болар ма?», «Жалғаншы фәни жалғанда» атты термелерінде заман сырына үңіліп, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, сұлулық хақында толғанады. «Оқудан қайтқан жігітке хат», «Еліне жазғаны», «Бір досқа» атты хат үлгісінде жазылған үш туындысы сақталған. Ақын «Қырымның қырық батыр» жырын, Шалкиіз, Қазтуған шығармаларын жеткізушілердің бірі болған. Әсіресе Махамбет өлеңдерін жеткізудегі еңбегі ерекше. Махамбет жырлары Қуан жырау - Мұрат - Ығылман ақындар арқылы біздің заманымызға жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы шығармалары «Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны», «Ақын», «Мұрат ақынның сөздері», «Бес ғасыр жырлайды», «Алқаласа әлеумет», тағы басқа жинақтарда жарияланған. Б.Қорқытовтың құрастыруымен ақынның жеке жинағы шыққан.  

Шығармаларын Х.Досмұхамедұлы, С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, А.Тоқмағанбетов, Қ.Жұмалиев, Б.Омаров, Қ.Мәдібай, тағы басқа ғалымдар зерттеген. Кейбір шығармалары орыс тіліне аударылған.

 

 

 

Дерек көзі:

Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 6 том

  

Басты сөздер:
Қате таптыңыз ба? Белгілеп, CTRL+ENTER басыңыз

Пiкiрлер

  • 28.10.2012Бинур мырзагалиевна
    2
    БОЛЬШО НИЧЕГО*??????????ПИПЕЦ ТАК МАЛООООО((((((((9
  • 02.11.2014Арнұр Өмірзақова
    0
    Ақпарат өте аз, жеткіліксіз!!!
  • 20.11.2014khakimov akhrar
    0
    Менде қосыламын сендерге ақпарат аз!!!!!
  • 13.10.2015Гульдана Кадылбекова
    0
    АҚПАРАТ АЗ! МУРАТ МӨНКЕҰЛЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ БАР МА?
  • 21.10.2015Нұрсұлу Абдаррахимова
    1
    Өлеңдерін іздесем өмірбаяны шыққаны несі?!Өлеңдері қайда?Адамды жынды қылып, ну вы даете!
  • 28.10.2015Аселя
    0
    Өлеңдерін таппай жатырмын.Шынындада нерв болып кеттіккой...
  • 13.11.2015Ақерке
    1
    Маған Сарарқа өлеңі керек еді.
  • 09.02.2016Asselok
    1
    Аппарат оте азз))
  • 22.10.2016Жансая
    1
    Даундар кітапханаға барып іздесендерш интернетке жүгірмей
  • 10.11.2016Ақнұр
    0
    Маған ата қоныс керек еді

Пікір қалдыру

Соңғы Пiкiрлер