Ауа райы
Астана 11 °С
Алматы 0 °С
валюта бағамы
USD 334.93
EUR 375.52
RUB 5.30
CNY 50.23

Қожа Ахмет Ясауи

2009 жылдың 30 маусым 16:24

Қожа Ахмет Ясауи (1093-1166) - қазақ халқының байырғы мәдениетінің тарихында айрықша орны бар ұлы ақын, сопылық поэзияның негізін салушы, күллі күншығыс мұсылмандарының рухани ұстазы болған ұлы ойшыл, діни қайраткер.

Өз аты Ахмет, есімінің алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып, ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезінен өскен жері. Ақынның туған жері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Бала Ахметтің басты ұстазы, тәрбиешісі аталас туысы болып келетін Арыстанбаб болды. Ол өмірден қайтқаннан кейін Ахмет 17 жасында Йасы қаласына келеді. Дәл осы кезден бастап араб, шағатай, парсы, түркі тілдерінде өлеңдер жаза бастайды. Шығыс поэзиясы мен әдебиетіне ден қойды. Кейін Бұхара қаласында Жүсіп Хамаданидің діни медресесінде оқыды. Оны тәмәмдаған соң сопылық жолдың біраз ащы-тұщысын татып, көптеген қалаларды аралап, туған шаһары Түркістанға қайтып оралады да, Арыстанбаб қалап кеткен  дәстүрді жалғастырды. Осында ол ислам дүниесі кең таныған кемеңгерге айналды. Ал 63 жасынан бастап қалған өмірін жер астында, яғни қылуетте өткізді. Бұны Ахмет «Пайғамбар жасына жеттім. Маған одан артықтың қажеті жоқ», - деп түсіндіреді. Қанша жыл ғұмыр кешкені жөнінде әр түрлі деректер бар. Бір деректе 73 жыл, келесілерінде 85 жас деп берілген. Ж.Аймауытов ақынның 149-шы хикметіне сүйеніп, Ясауиды 125 жас жасаған дейді.

Оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы - «Диуани Хикмет» (Даналық кітабы) қыпшақ диалектілерімен көне түркі тілінде жазылған. Өкінішке орай туындының түпнұсқасы біздің заманымызға жетпеген. Бізге жеткені XV-XVI ғасырлардағы көшірмесі ғана. Ондай нұсқалары өте көп. Олардың көбі Ыстамбұл, Қоқан, Ташкент, Мәскеу, Алматыда сақталған. Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып шықты. Содан кейін ол Ыстамбұл, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше қайыра басылды. Соның бірі 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын. Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармада ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейінгі өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұхара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді.

Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін жасап, түркі тілдерінің көркем шығармалар тудыру мүмкіндігінің мол екендігін дәлелдеді. Оның жазба әдебиет үлгісіндегі шығармалары түркі топырағында ертеден қалыптасқан суырыпсалмалық дәстүрдегі әдебиетке жаңа серпін, тың мазмұн алып келумен қатар, оны түр жағынан көркейтіп, кемелдендіре түсті. Фольклор мен жазба әдебиеттің өзара жақындасуының, толысып, көркеюінің дәнекері бола отырып, Шығыс әдебиетінде ертеден қалыптасқан, Құран Кәрімде баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер жөніндегі әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды. 

Оның жолын ұстанған шәкірттері мен сопылықты уағыздаушылар түркістандық ғұламаны күллі әлемге танытты. Қожа Ахмет Яссауи түркі халықтарның жаңа исламдық өркениеттегі халықтық ағымының арнасын анықтап берді. Ол жаңа діни идеологияны тәңірлік шамандықпен, зорастризммен біріктіре отырып, қоғамдық-әлеуметтік санаға сіңіруде көп еңбек етті. 

«Диуани Хикметтен» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады. Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Яссауи әзіреті сұлтан аталып, басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Темір күмбез орнаттырды. Бұл жайында жергілікті халықта мынадай аңыз бар: «Қожа Ахмет Ясауи мазарын тұрғыза бастағанда қара дауыл қабырғаларын ұшырып әкетеді. Осыдан кейін Ақсақ Темірдің түсіне Қызыр еніп, ең алдымен Ахметтің ұстазы Арыстанбабқа мазар тұрғызу жөнінде аян беріпті. Темір Қызырдың айтқанын екі етпей орындап, содан кейін барып қана өзі ойлаған жұмысына кіріскен екен».

Қожа Ахмет Ясауиге тәу етушілер алдымен Арыстанбабтың басына барып түнейді. 1978 жылы қыркүйекте Қожа Ахмет Яссауи республикалық мұражайы ашылды. 1989 жылы тамыздың 28-інде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы» ұйымдастырылды. Түркия елімен арадағы келісім бойынша жүргізілген ғимаратты қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы аяқталды. 2003 жылы маусымда Парижде өткен ЮНЕСКО-ның 27-ші сессиясында Қожа Ахмет Яссауи кесенесі дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізілді. Мазарда отызға жуық мешіт, кітапхана, залдар бар.

Дерек көзі:

А.Сейдімбеков, «Елтұтқа» кітабы

«Тарихи тұлғалар» кітабы

Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 6 том

Басты сөздер:

Пiкiрлер

  • 09.10.2014Арайка
    Керемет малеметтер
  • 22.10.2014АЙЖАНАТ ЖУМАБАЙ
    Өте Жақсы мәліметтер РАХМЕТ
  • 28.10.2014Арука
    Өте керемет көп көп рахмет
  • 16.11.2014Айша
    Көп көп рахмет!!!
  • 16.11.2014айдана
    Оте жаксы екен коп рахмет
  • 17.11.2014абзал
    тттттттамаша
  • 18.11.2014Рустем
    тамаша рахмет
  • 19.11.2014 Балхия
    Өте керемет!рахмет!
  • 20.11.2014Арайка
    Оте керемет жазылган... Рахмет коп коп!
  • 20.11.2014Айдана
    Рахмет жаксы болды алакай
  • 20.11.2014Альбина
    Керемет)))коп коп рахмет!!!
  • 21.11.2014Жания
    жақсы болады
  • 21.11.2014Алия
    Жаксы болды, керекти малиметтер коп-коп рахмет.
  • 24.11.2014ЗАРИНА
    РАХМЕТ СИЗДЕРГН МЕНИН ПАЙДАМА ТИДИ,
  • 24.11.2014зангао
    Керемет рахмет!
  • 02.12.2014акжибек
    Керекти жерлери коп маган унады оте кремет
  • 02.12.2014Есимов Адилет
    Рахмет оте керемет
  • 02.12.2014нурдаулет
    Оте жаксы
  • 02.12.2014nurdaulet
    Отец жаксы
  • 04.12.2014Мадина
    Керемееет)))
  • 05.12.2014арай
    Маған ұнады рахмет
  • 05.12.2014жанель
    тамаша коп рахмет....
  • 21.12.2014Аян
    Рахмет
  • 23.12.2014айгерим
    Рахмет
  • 23.01.2015Марат
    Керемет
  • 27.01.2015жанат
    керемет
  • 30.01.2015Элянора
    балаларға сабақ оуіға өте қажетті білім. Әсіресе тарих пәніне
  • 08.02.2015Кенжебек
    Өте жаксы екен тамаша
  • 09.02.2015айдана
    оте жаксы малимет екен
  • 11.02.2015Біржан
    рахмет
  • 12.02.2015АМАН
    ӨТЕ ТАМАША
  • 15.02.2015Нурислам
    Маған көп ой салды
  • 26.02.2015Гульнур
    Керемет көп мәлімет алдым рахмет
  • 04.03.2015Бека
    Оте кушти
  • 28.03.2015айжан
    Өлендері жокпа
  • 02.04.2015Гульжан
    тамаша
  • 29.05.2015Индик
    Жаксы жазылган ) енд билетын болдым
  • 18.09.2015Олжас
    Жаксы толык ақпарат алдым
  • 19.09.2015динара
    рахмеет
  • 28.09.2015Каламкас
    Рахмет.керекты мәлімет алдым.
  • 29.09.2015 Арман
    коп коп рахмет
  • 07.10.2015аружан
    оте жаксы, маган унады,сендергеде унары созсыз
  • 08.10.2015Улдана
    Рахмет
  • 08.10.2015арынгазы
    Оте жаксы дереккоздер мол жаненакты берилген
  • 09.10.2015Маржан
    Керемет, коп-коп рахмет
  • 09.10.2015Гаухар
    Керемет
  • 10.10.2015 Осер Дархан
    оте кызык
  • 10.10.2015Оразбек Отрбаев
    коп коп рахмет
  • 12.10.2015Айжан Ганикызы
    Оте керемет маган оте унады
  • 12.10.2015кадыржан
    Рахмет оте коп керекти малиметтерди таптым
  • 13.10.2015Гульназ
    Маган пайдасы тиди рахмет
  • 13.10.2015Ясауидин
    Өзімнін аттас Ясауи атамыз жайлы мәліметтер алдым өте керемет
  • 14.10.2015Бако
    Коооооп рахмееееееет
  • 15.10.2015Аружан
    Керемет! КӨП КӨП РАХМЕТИК
  • 15.10.2015Акерке
    Рахмет
  • 16.10.2015Зауре
    Рахметик
  • 16.10.2015Бекзад
    Раахмет
  • 16.10.2015Арайкаа
    Рахмет))))))
  • 16.10.2015Шеризат
    Рахмет керемет
  • 17.10.2015Ару
    Тамаша
  • 18.10.2015Рауана
    Оте коп рахмет
  • 19.10.2015Нурик 0007
    Ризамын
  • 19.10.2015Перизат
    Отличная информация спасибо ✌
  • 19.10.2015Аза
    Бизге келип кесенесіне кирсендер оданда коп билесиндер
  • 21.10.2015Альжан
    Әдебиеттен шығарма берген еді Рахмет көп
  • 26.10.2015Аружан
    Рахмет
  • 27.10.2015акерке жолдас
    Тамаша. рахмет....
  • 29.10.2015бекзат шлийев
    Оте керемет инф алдым рахмет
  • 16.11.2015Байдаулет
    Тамаша,керемет көп көп РАХМЕТ
  • 18.11.2015
    Унады
  • 19.11.2015айниса
    Мен озиме издегенимди таппадым
  • 19.11.2015Боранкул
    рахмет оте жаксы
  • 23.11.2015Ерлан Ақсеит
    Көп рахмет ������������
  • 23.11.2015Niko
    Rahmet jaqsi malimet jinadim
  • 25.11.2015Әлия
    Көп -көп рахмет!
  • 26.11.2015Айнұр Пердебай
    көп рахмет сіздерге
  • 26.11.2015Мөлдір
    Улкен рахмет сіздерге!
  • 27.11.2015Шұғыла
    Өте керемет, рахмет
  • 27.11.2015aselok
    kop rahmet jaksi malimetter eken magan unadi paidasi kop tidi rahmet
  • 28.11.2015Марал
    Оте керемет ,рахмет ����
  • 01.12.2015жансая
    рахмет коп коп��������
  • 02.12.2015молдир
    Рахмет оте керемет малымет
  • 02.12.2015молдир
    Рахмет оте керемет малымет
  • 03.12.2015Коркемай
    Коп коп рахмет//
  • 03.12.2015Ұлжан
    оте керемет маған уралы.
  • 04.12.2015Нурсултан
    Жаман емес)))
  • 04.12.2015Әбдіхалық
    Осындай Халқымыздың Ұлы ұлдарының өмірінен, атқарған істерінен мағлұмат берген азаматтаға көп рахмет. Қожа Ахмет атамызды Ислам әлемі жақсы біледі, себебі ғылыми еңбектері бағасы жоқ құнды дүниелер. Осындай мағлұматтарды көптеп халыққа, жастарға жеткізу керек, бұл дүниелер ұрпақ тәрбиесінде алар орны ерекше.
  • 07.12.2015Ерболат
    Тамаша
  • 07.12.2015дарын
    Оте тамаша рахмет
  • 14.12.2015айтгүл
    өте жақсы
  • 21.12.2015Айка
    Кушти
  • 20.01.2016зарина
    Керемет, рахмет
  • 10.02.2016Ареке
    Керек дүние екен
  • 11.02.2016айдана амирханова
    Кызыкты малиметтер коп екен.коп рахмет!!!!
  • 16.02.2016aisara
    Ok keremet soz jok
  • 17.02.2016Жаудир
    Сиздерге Алланың нұры жаусын коп коп Рахмет
  • 27.02.2016Ердаулет
    Оте тамаша акпарат
  • 27.02.2016бурлен
    вакуфтық құжат деген не кім біледі
  • 19.03.2016Азиза
    Коп рахмеет оте жаксы екен
  • 26.03.2016Тамара
    Өте жақсы, рахмет!
  • 29.03.2016Магауия
    Коп рахмет Алла разы болсын!
  • 05.04.2016Бейбарыс
    Аңызы жоқпа )))
  • 05.04.2016Бека
    Бір созінде Ясауи десеніңіз Ал баска жерінде Яссауи дегенсіз
  • 07.04.2016айым
    Рахмет оте коп малемет
  • 31.07.2016Айжан
    Мен туркестанла турамын ондагы кесене маган катты асер берып турады
  • 09.09.2016Олжас
    Кое унадыма

Пікір қалдыру