Ауа райы
Астана 17 °С
Алматы 15 °С
валюта бағамы
USD 323.13
EUR 367.08
RUB 5.43
CNY 47.53

Қожа Ахмет Ясауи

Қожа Ахмет Ясауи
2009 жылғы 30 маусым 16:24 34262

Қожа Ахмет Ясауи (1093-1166) - қазақ халқының байырғы мәдениетінің тарихында айрықша орны бар ұлы ақын, сопылық поэзияның негізін салушы, күллі күншығыс мұсылмандарының рухани ұстазы болған ұлы ойшыл, діни қайраткер.

Өз аты Ахмет, есімінің алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып, ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезінен өскен жері. Ақынның туған жері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Бала Ахметтің басты ұстазы, тәрбиешісі аталас туысы болып келетін Арыстанбаб болды. Ол өмірден қайтқаннан кейін Ахмет 17 жасында Йасы қаласына келеді. Дәл осы кезден бастап араб, шағатай, парсы, түркі тілдерінде өлеңдер жаза бастайды. Шығыс поэзиясы мен әдебиетіне ден қойды. Кейін Бұхара қаласында Жүсіп Хамаданидің діни медресесінде оқыды. Оны тәмәмдаған соң сопылық жолдың біраз ащы-тұщысын татып, көптеген қалаларды аралап, туған шаһары Түркістанға қайтып оралады да, Арыстанбаб қалап кеткен  дәстүрді жалғастырды. Осында ол ислам дүниесі кең таныған кемеңгерге айналды. Ал 63 жасынан бастап қалған өмірін жер астында, яғни қылуетте өткізді. Бұны Ахмет «Пайғамбар жасына жеттім. Маған одан артықтың қажеті жоқ», - деп түсіндіреді. Қанша жыл ғұмыр кешкені жөнінде әр түрлі деректер бар. Бір деректе 73 жыл, келесілерінде 85 жас деп берілген. Ж.Аймауытов ақынның 149-шы хикметіне сүйеніп, Ясауиды 125 жас жасаған дейді.

Оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы - «Диуани Хикмет» (Даналық кітабы) қыпшақ диалектілерімен көне түркі тілінде жазылған. Өкінішке орай туындының түпнұсқасы біздің заманымызға жетпеген. Бізге жеткені XV-XVI ғасырлардағы көшірмесі ғана. Ондай нұсқалары өте көп. Олардың көбі Ыстамбұл, Қоқан, Ташкент, Мәскеу, Алматыда сақталған. Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып шықты. Содан кейін ол Ыстамбұл, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше қайыра басылды. Соның бірі 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын. Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармада ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейінгі өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұхара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді.

Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін жасап, түркі тілдерінің көркем шығармалар тудыру мүмкіндігінің мол екендігін дәлелдеді. Оның жазба әдебиет үлгісіндегі шығармалары түркі топырағында ертеден қалыптасқан суырыпсалмалық дәстүрдегі әдебиетке жаңа серпін, тың мазмұн алып келумен қатар, оны түр жағынан көркейтіп, кемелдендіре түсті. Фольклор мен жазба әдебиеттің өзара жақындасуының, толысып, көркеюінің дәнекері бола отырып, Шығыс әдебиетінде ертеден қалыптасқан, Құран Кәрімде баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер жөніндегі әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды. 

Оның жолын ұстанған шәкірттері мен сопылықты уағыздаушылар түркістандық ғұламаны күллі әлемге танытты. Қожа Ахмет Яссауи түркі халықтарның жаңа исламдық өркениеттегі халықтық ағымының арнасын анықтап берді. Ол жаңа діни идеологияны тәңірлік шамандықпен, зорастризммен біріктіре отырып, қоғамдық-әлеуметтік санаға сіңіруде көп еңбек етті. 

«Диуани Хикметтен» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады. Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Яссауи әзіреті сұлтан аталып, басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Темір күмбез орнаттырды. Бұл жайында жергілікті халықта мынадай аңыз бар: «Қожа Ахмет Ясауи мазарын тұрғыза бастағанда қара дауыл қабырғаларын ұшырып әкетеді. Осыдан кейін Ақсақ Темірдің түсіне Қызыр еніп, ең алдымен Ахметтің ұстазы Арыстанбабқа мазар тұрғызу жөнінде аян беріпті. Темір Қызырдың айтқанын екі етпей орындап, содан кейін барып қана өзі ойлаған жұмысына кіріскен екен».

Қожа Ахмет Ясауиге тәу етушілер алдымен Арыстанбабтың басына барып түнейді. 1978 жылы қыркүйекте Қожа Ахмет Яссауи республикалық мұражайы ашылды. 1989 жылы тамыздың 28-інде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы» ұйымдастырылды. Түркия елімен арадағы келісім бойынша жүргізілген ғимаратты қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы аяқталды. 2003 жылы маусымда Парижде өткен ЮНЕСКО-ның 27-ші сессиясында Қожа Ахмет Яссауи кесенесі дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізілді. Мазарда отызға жуық мешіт, кітапхана, залдар бар.

Дерек көзі:

А.Сейдімбеков, «Елтұтқа» кітабы

«Тарихи тұлғалар» кітабы

Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 6 том

Басты сөздер:

Пiкiрлер

  • 09.10.2014Арайка
    0
    Керемет малеметтер
  • 22.10.2014АЙЖАНАТ ЖУМАБАЙ
    1
    Өте Жақсы мәліметтер РАХМЕТ
  • 28.10.2014Арука
    1
    Өте керемет көп көп рахмет
  • 16.11.2014Айша
    3
    Көп көп рахмет!!!
  • 16.11.2014айдана
    1
    Оте жаксы екен коп рахмет
  • 17.11.2014абзал
    2
    тттттттамаша
  • 18.11.2014Рустем
    1
    тамаша рахмет
  • 19.11.2014 Балхия
    1
    Өте керемет!рахмет!
  • 20.11.2014Арайка
    1
    Оте керемет жазылган... Рахмет коп коп!
  • 20.11.2014Айдана
    2
    Рахмет жаксы болды алакай
  • 20.11.2014Альбина
    0
    Керемет)))коп коп рахмет!!!
  • 21.11.2014Жания
    0
    жақсы болады
  • 21.11.2014Алия
    0
    Жаксы болды, керекти малиметтер коп-коп рахмет.
  • 24.11.2014ЗАРИНА
    0
    РАХМЕТ СИЗДЕРГН МЕНИН ПАЙДАМА ТИДИ,
  • 24.11.2014зангао
    0
    Керемет рахмет!
  • 02.12.2014акжибек
    0
    Керекти жерлери коп маган унады оте кремет
  • 02.12.2014Есимов Адилет
    0
    Рахмет оте керемет
  • 02.12.2014нурдаулет
    0
    Оте жаксы
  • 02.12.2014nurdaulet
    0
    Отец жаксы
  • 04.12.2014Мадина
    0
    Керемееет)))
  • 05.12.2014арай
    1
    Маған ұнады рахмет
  • 05.12.2014жанель
    0
    тамаша коп рахмет....
  • 21.12.2014Аян
    0
    Рахмет
  • 23.12.2014айгерим
    0
    Рахмет
  • 23.01.2015Марат
    0
    Керемет
  • 27.01.2015жанат
    0
    керемет
  • 30.01.2015Элянора
    0
    балаларға сабақ оуіға өте қажетті білім. Әсіресе тарих пәніне
  • 08.02.2015Кенжебек
    0
    Өте жаксы екен тамаша
  • 09.02.2015айдана
    0
    оте жаксы малимет екен
  • 11.02.2015Біржан
    0
    рахмет
  • 12.02.2015АМАН
    0
    ӨТЕ ТАМАША
  • 15.02.2015Нурислам
    2
    Маған көп ой салды
  • 26.02.2015Гульнур
    1
    Керемет көп мәлімет алдым рахмет
  • 04.03.2015Бека
    1
    Оте кушти
  • 28.03.2015айжан
    1
    Өлендері жокпа
  • 02.04.2015Гульжан
    0
    тамаша
  • 29.05.2015Индик
    0
    Жаксы жазылган ) енд билетын болдым
  • 18.09.2015Олжас
    0
    Жаксы толык ақпарат алдым
  • 19.09.2015динара
    0
    рахмеет
  • 28.09.2015Каламкас
    0
    Рахмет.керекты мәлімет алдым.
  • 29.09.2015 Арман
    0
    коп коп рахмет
  • 07.10.2015аружан
    0
    оте жаксы, маган унады,сендергеде унары созсыз
  • 08.10.2015Улдана
    1
    Рахмет
  • 08.10.2015арынгазы
    0
    Оте жаксы дереккоздер мол жаненакты берилген
  • 09.10.2015Маржан
    0
    Керемет, коп-коп рахмет
  • 09.10.2015Гаухар
    0
    Керемет
  • 10.10.2015 Осер Дархан
    0
    оте кызык
  • 10.10.2015Оразбек Отрбаев
    0
    коп коп рахмет
  • 12.10.2015Айжан Ганикызы
    0
    Оте керемет маган оте унады
  • 12.10.2015кадыржан
    0
    Рахмет оте коп керекти малиметтерди таптым
  • 13.10.2015Гульназ
    0
    Маган пайдасы тиди рахмет
  • 13.10.2015Ясауидин
    0
    Өзімнін аттас Ясауи атамыз жайлы мәліметтер алдым өте керемет
  • 14.10.2015Бако
    0
    Коооооп рахмееееееет
  • 15.10.2015Аружан
    0
    Керемет! КӨП КӨП РАХМЕТИК
  • 15.10.2015Акерке
    0
    Рахмет
  • 16.10.2015Зауре
    0
    Рахметик
  • 16.10.2015Бекзад
    0
    Раахмет
  • 16.10.2015Арайкаа
    0
    Рахмет))))))
  • 16.10.2015Шеризат
    0
    Рахмет керемет
  • 17.10.2015Ару
    0
    Тамаша
  • 18.10.2015Рауана
    0
    Оте коп рахмет
  • 19.10.2015Нурик 0007
    0
    Ризамын
  • 19.10.2015Перизат
    0
    Отличная информация спасибо ✌
  • 19.10.2015Аза
    0
    Бизге келип кесенесіне кирсендер оданда коп билесиндер
  • 21.10.2015Альжан
    0
    Әдебиеттен шығарма берген еді Рахмет көп
  • 26.10.2015Аружан
    0
    Рахмет
  • 27.10.2015акерке жолдас
    0
    Тамаша. рахмет....
  • 29.10.2015бекзат шлийев
    0
    Оте керемет инф алдым рахмет
  • 16.11.2015Байдаулет
    0
    Тамаша,керемет көп көп РАХМЕТ
  • 18.11.2015
    0
    Унады
  • 19.11.2015айниса
    0
    Мен озиме издегенимди таппадым
  • 19.11.2015Боранкул
    0
    рахмет оте жаксы
  • 23.11.2015Ерлан Ақсеит
    0
    Көп рахмет ������������
  • 23.11.2015Niko
    0
    Rahmet jaqsi malimet jinadim
  • 25.11.2015Әлия
    0
    Көп -көп рахмет!
  • 26.11.2015Айнұр Пердебай
    0
    көп рахмет сіздерге
  • 26.11.2015Мөлдір
    0
    Улкен рахмет сіздерге!
  • 27.11.2015Шұғыла
    0
    Өте керемет, рахмет
  • 27.11.2015aselok
    0
    kop rahmet jaksi malimetter eken magan unadi paidasi kop tidi rahmet
  • 28.11.2015Марал
    0
    Оте керемет ,рахмет ����
  • 01.12.2015жансая
    0
    рахмет коп коп��������
  • 02.12.2015молдир
    0
    Рахмет оте керемет малымет
  • 02.12.2015молдир
    0
    Рахмет оте керемет малымет
  • 03.12.2015Коркемай
    0
    Коп коп рахмет//
  • 03.12.2015Ұлжан
    0
    оте керемет маған уралы.
  • 04.12.2015Нурсултан
    0
    Жаман емес)))
  • 04.12.2015Әбдіхалық
    0
    Осындай Халқымыздың Ұлы ұлдарының өмірінен, атқарған істерінен мағлұмат берген азаматтаға көп рахмет. Қожа Ахмет атамызды Ислам әлемі жақсы біледі, себебі ғылыми еңбектері бағасы жоқ құнды дүниелер. Осындай мағлұматтарды көптеп халыққа, жастарға жеткізу керек, бұл дүниелер ұрпақ тәрбиесінде алар орны ерекше.
  • 07.12.2015Ерболат
    1
    Тамаша
  • 07.12.2015дарын
    0
    Оте тамаша рахмет
  • 14.12.2015айтгүл
    1
    өте жақсы
  • 21.12.2015Айка
    0
    Кушти
  • 20.01.2016зарина
    0
    Керемет, рахмет
  • 10.02.2016Ареке
    0
    Керек дүние екен
  • 11.02.2016айдана амирханова
    0
    Кызыкты малиметтер коп екен.коп рахмет!!!!
  • 16.02.2016aisara
    0
    Ok keremet soz jok
  • 17.02.2016Жаудир
    0
    Сиздерге Алланың нұры жаусын коп коп Рахмет
  • 27.02.2016Ердаулет
    0
    Оте тамаша акпарат
  • 27.02.2016бурлен
    0
    вакуфтық құжат деген не кім біледі
  • 19.03.2016Азиза
    0
    Коп рахмеет оте жаксы екен
  • 26.03.2016Тамара
    0
    Өте жақсы, рахмет!
  • 29.03.2016Магауия
    0
    Коп рахмет Алла разы болсын!
  • 05.04.2016Бейбарыс
    0
    Аңызы жоқпа )))
  • 05.04.2016Бека
    0
    Бір созінде Ясауи десеніңіз Ал баска жерінде Яссауи дегенсіз
  • 07.04.2016айым
    0
    Рахмет оте коп малемет
  • 31.07.2016Айжан
    0
    Мен туркестанла турамын ондагы кесене маган катты асер берып турады
  • 09.09.2016Олжас
    0
    Кое унадыма
  • 12.10.2016бахтияр
    1
    шын ба
  • 20.11.2016aflapoid
    0
    сол кожа ахмет ясауидин олендериннин ким билед
  • 25.11.2016Бақберген×004
    1
    Өте керемет мағлұмат көп көп рахмет.Алғысым шексіз Достар...✊✊✊
  • 28.03.2017Нуркелді
    0
    Жаңа діни идеологияны тəңірлік шамандықпен зорастризммен біріктіріп халыққа жеткізген деген сөзіңізде мен ойлағандай нəрсе болса дұрыс емес тəңірлік шамандық зорастризм бұл Ислам діні емес автор комментке жауап жазсаңыз
  • 09.06.2017Гүлнұр
    0
    кереммееет үлкеееен рахмеееет

Пікір қалдыру

Соңғы Пiкiрлер