15 Қыркүйек 2009, 11:49

МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫ

Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906) - айтыскер ақын, жырау. Қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жасынан жетім қалып, ағасы Матайдың қолында тәрбиеленген.

Ауыл молдасынан білім алған. Есет би мен Абыл ақыннан өнеге алып, өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен. Мұрат Мөңкеұлы 17 жасында Жылқышы, 20 жасында бала Ораз, 25-інде Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық сынды ақындармен айтысып, жеңіп шыққан. Ол өзінің өжет мінезі, қағытпаға жүйріктігі, тапқырлығымен әрдайым жеңіске жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы елінің тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғады. Зар заман ақыны атанды. Ата қонысының отарлаушы талауына түскеніне налыған ақын өзі туып өскен даланың кешегі күнін сағынышпен еске алған. Оның «Әуелі жеңіп орыс Еділді алды, Сарытау, Аштарханның жерін алды. Тәмамы су мен нуды орыс ұстап, Қазақтың мұнан жұтап шалынғаны», «Қазақтың жер-мұрасы», «Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?» деген жыр жолдары ақынның отаншылдық рухына дәлел болады.

Ақынның басты шығармасы - «Үш қиян». Мұнда ақын ескі дәстүрдің іргесі шайқалғанын, адамдар ниетінің бұзылуын сөз етеді. Құнарлы қоныстарды тартып алған отарлау нәтижесінде тұрмысы нашарлап, тығырыққа тірелген ел тағдыры ақынды тебірентпей қоймайды. «Үш қиян» толғауымен «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырлары үндес. Мұнда айтылатын басты нәрсе - жер, құтты қоныс жайы. Ол «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» атты жырларына діни аңыздарды негіз еткен. Білімді игермейінше елінің өркендемейтінін «Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде аңғартады. Ақын мұрасының бір шоғыры - би-болыстарға айтқан арнау өлеңдері.

Мұрат Мөңкеұлы майталман жыршы, термеші ретінде де танылған. «Өлім», «Қыз», «Арғымақ сыйлап не керек», «Аттан сұлу болар ма?», «Жалғаншы фәни жалғанда» атты термелерінде заман сырына үңіліп, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, сұлулық хақында толғанады. «Оқудан қайтқан жігітке хат», «Еліне жазғаны», «Бір досқа» атты хат үлгісінде жазылған үш туындысы сақталған. Ақын «Қырымның қырық батыр» жырын, Шалкиіз, Қазтуған шығармаларын жеткізушілердің бірі болған. Әсіресе Махамбет өлеңдерін жеткізудегі еңбегі ерекше. Махамбет жырлары Қуан жырау - Мұрат - Ығылман ақындар арқылы біздің заманымызға жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы шығармалары «Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны», «Ақын», «Мұрат ақынның сөздері», «Бес ғасыр жырлайды», «Алқаласа әлеумет», тағы басқа жинақтарда жарияланған. Б.Қорқытовтың құрастыруымен ақынның жеке жинағы шыққан.  

Шығармаларын Х.Досмұхамедұлы, С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, А.Тоқмағанбетов, Қ.Жұмалиев, Б.Омаров, Қ.Мәдібай, тағы басқа ғалымдар зерттеген. Кейбір шығармалары орыс тіліне аударылған.

 

 

 

Дерек көзі:

Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 6 том

  

Қате таптыңыз ба? Белгілеп, CTRL+ENTER басыңыз

Сондай-ақ... оқыңыз

Пікір қалдыру

Бинур мырзагалиевна 28.10.2012
БОЛЬШО НИЧЕГО*??????????ПИПЕЦ ТАК МАЛООООО((((((((9
Арнұр Өмірзақова 02.11.2014
Ақпарат өте аз, жеткіліксіз!!!
khakimov akhrar 20.11.2014
Менде қосыламын сендерге ақпарат аз!!!!!
Гульдана Кадылбекова 13.10.2015
АҚПАРАТ АЗ! МУРАТ МӨНКЕҰЛЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ БАР МА?
Нұрсұлу Абдаррахимова 21.10.2015
Өлеңдерін іздесем өмірбаяны шыққаны несі?!Өлеңдері қайда?Адамды жынды қылып, ну вы даете!
Аселя 28.10.2015
Өлеңдерін таппай жатырмын.Шынындада нерв болып кеттіккой...
Ақерке 13.11.2015
Маған Сарарқа өлеңі керек еді.
Asselok 09.02.2016
Аппарат оте азз))
Аты:
Кодты енгізіңіз:*

Код тізім есебімен енгізіледі

Көп оқылғандары

Е.Ларионова Токио олимпиадасына дайындалатын болады - жеке бапкер
Түркияда әйел-полицейлерге хиджаб киюге рұқсат берілді
Павлодар полицейлері тұрмысы төмен отбасыларының 100 баласын мектепке әзірледі
Әділбек Ниязымбетов үйленбекші
Көкшетауда 280 орындық балабақша ашылды
Германияда пәтер тонау оқиғалары жиілеп кетті
Италияда жер сілкінісінің құрбандары 300-ге жуықтады
Василий Левит: Тищенкомен есе қайтаратын жекпе-жекке дайынмын

АСТАНА. ҚазАқпарат - Рио Олимпиадасының күміс жүлдегері, қазақстандық боксшы Василий Левит олимпиада чемпионы ресейлік Евгений Тищенкодан есе қайтаратын жекпе-жекке дайын екендігін мәлімдеді. 

Пікір білдірілген мақалалар